بسم الله الرحمن الرحیمدانشگاه آزاد اسلامیواحدبین المللی

بسم الله الرحمن الرحیم
دانشگاه آزاد اسلامی
واحدبین المللی جلفا
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
رشته: معماری
گرایش: تکنولوژی معماری
عنوان
طراحی پارک و تالار شهرتبریز با رویکرد معماری پایدار
استاد راهنما
دکتر رسول درسخوان
استاد مشاور
دکتر جلال سالک
نگارش
سید اسماعیل حسینی
بهار 1394
چکیده
با شکل گیری شهرها و توسعه شهرنیشنی و اجتماعات نیازها و خواستار انسان شهر نیشین نیز دگرگون شد و توسعه روز افزون این اجتماعات و نیازها سبب به وجود آمدن فضاهای پاسخگوی این نیاز ها شد و در این میان شهرها نیاز به مکانی برای تجمیع و به میان گذاشتن این تفکرات و پاسخ ها بود.
هر شهر دارای بافت اجتماعی خاصی است که باید بر اساس آن مدیریت شود و این مدیریت باید پاسخگوی پیشرفت و دگرگونی، نوآوری و گسترش روابط مورد تقاضا و خواست شهروندان باشد. اصولاً این چنین فضایی را که بتواند دارای محتوای فوق باشد در میدان های شهری می توان جست. تالار و میدان شهری در شکل گسترده خود بعنوان فضای اصلی و مرکز اجتماعات شهر قابل توصیف است که در سه نوع فعالیت عمده اداری، جمعی و فرهنگی خلاصه می شود. این پدیده نه تنها لازمه یک شهر پویا بلکه مکانی جهت تعاملات و تبادلات فرهنگی، اجتماعی و قالبی برای شکل گیری فرهنگ جمعی می باشد.
شهر تبریز نیز با تاریخ غنی خود و در همه عرصه ها از آزادی خواهی و مشروطیت گرفته تا هنر و فرهنگ نقشی پر رنگ در منطقه داشته است؛ امروزه نیازمند فضای مختص خود است تا مردم شهروندان آن بتوانند هم خود و هم شهر خود را از دیدگاهای شهری، فرهنگی، اجتماعی، مدنی، … به عرصه نمایش بگذارند.
پارک و تالار شهرتبریز با رویکرد معماری پایدار مکانی برای حضور انواع فعالیتهای شهری اعم از فرهنگی، مدنی، هنری و … می باشند. بدین ترتیب تالار شهر به نوعی تبلور کالبدی مفهوم مدنیت و شهروندی می باشد. این مجموعه سمبل و نشانه ای ماندگار برای شهر و مکانی برای مردم شهر است و از چنان توان فضایی برخوردار است که برای شهروندان ایجاد خاطره و هویت می نماید و هم شهر تبریز نیز به عنوان یک مفهوم تاریخی و فرهنگی، …به معرض نمایش بگذارد و الگویی ملموس برای مفهوم توسعه پایدار و معماری پایدار باشد.
کلید واژه : پارک، تالار شهر، پایداری
تقدیم به :
پدر و مادر مهربانم که درس زندگی را آز آنها آموختم و همسر عزیزم که شریک و همسفر زندگی ام برای همیشه خواهد بود.
سپاس گزاری
از تمام کسانی که در تعلیم، تربیت علم و فرهنگ در کشور کهنامان ایران تلاش می کنند و از همه اساتید و دوستانم که زحمت چندین ساله آموزشم را منت دار هستند.وازاستاد گرانقدر جناب آقای دکتر درسخوان و دوستانی که نظرات و کمک های خود را در گردآوری این پایاننامه دریغ نکرده اند.
فهرست مطالب :
فصل اول- مبانی نظری صفحه
1-1 کلیات و تعاریف…………………………………………………………………………………………….2
1-2 آشنایی و شناخت مفهوم شهر …………………………………………………………………………. 6
1-3 شناخت مفهوم پایداری ………………………………………………………………………………… 49
1-4 درآمدی بر شناخت پارک ………………………………………………………………………………71
1-5 بررسی اقلیم منطقه…………………………………………………………………………………………88
1-6 معماری تالار شهر مصادیق و نمونه های موردی…………………………………………………96
فصل دوم-طراحی
2-1 -ارائه راهکارها ، استانداردها و برنامه فیزیکی طرح……………………………………
2-2 –آشنایی با مکان پروژه و آنالیز سایت …………………………………………………….
2-3 -طرح نهائی………………………………………………………………………………………..
فهرست جداول و نمودار ها صفحه
دیاگرامموقعیتخورشیددرعرض جغرافیایی37درجه………………………………. ……………………………….. 89
میانگین دمای ماهانه ایستگاه های هواشناسی شهر تبریز در سال 1391 خورشیدی……………………………..92
جدولبارش ماهانه ایستگاه های هواشناسی شهر تبریز در سال 1391 خورشیدی………………………………93
جدول اطلاعات ماهیانه سال 1387 ایستگاه سینوپتیک تبریز ……………………………………………………….. 95
جدول اطلاعات ماهیانه سال 1387 ایستگاه سینوپتیک تبریز ……………………………………………………….. 95
نمودار جهت و سرعت باد در شهر تبریز ……………………………………………………………… …………………94
جدول بادهای غالب و حداکثر سرعت وزش باد……………………………….. ………………………….. ……….. 94
فهرست تصاویر صفحه
نمای از مجموعه تالار شهر شرندروف………………………………………………………………………………………….. 102
تصاویر فضای داخلیمجموعه تالار شهر شرندروف………………………………………………………………………….. 104
تصویر سالن کنفرانس مجموعه تالار شهر شرندروف…………………………………………………………………………..104
نمای کلی از تالار شهر مانرسا…………………………………………………………………………………………………… 106
فضای داخلیتالار شهر مانرسا………………………………………………………………………………………………….. 107
فضای داخلیتالار شهر مانرسا…………………………………………………………………………………………………..108
دور نمای تالارشهرلندن………………………………………………………………………………………………………….109
دید پرنده تالارشهرلندن……………………………………………………………………………………………………… 110
دور نمای تالار شهر تورنتو………………………………………………………………………………………………… 112
دور نمای تالار شهر تورنتو…………………………………………………………………………………………………..113
فضای تالار کنفرانستالار شهر تورنتو…………………………………………………………………………………….113
فهرست نقشه ها صفحه
نمای مجموعه تالار شهر شرندروف……………………………………………………………………………………………. 103
برش مجموعه تالار شهر شرندروف………………………………………………………………………………………………..103
نمایتالار شهر مانرسا…………………………………………………………………………………………………………… 107
پلان تالارشهرلندن……………………………………………………………………………………………………………..110
برش تالارشهرلندن…………………………………………………………………………………………………………….111
فصل اول-مبانی نظری
1-1 کلیات و تعاریف:
1-1-1 مقدمه:
با رشد روزافزون جمعیت و به تبع آن رشد و توسعه شهرنشینی شرایط جدیدی در زندگی مردم ایجاد می شود ،این شرایط خود نیازهای جدیدی را به دنبال خواهد داشت .وضعیت ایجاد شده موجب بروز تغییرات نسبتا زیادی در کیفیت زندگی مردم و فعالیت های آنان می گردد.لذا پرداختن به زیرساخت های فرهنگی و هنری ضروری است .یکی از این زیرساخت ها ویژگیها ی مجموعه های فرهنگی و تفریحی است.این مجموعه ها در عین انعطاف پذیری در جهت ایجاد فضای ارتباط بین فرهنگ ها باید با احترام به باورها و فرهنگ مردم سرزمینی که بنا در آن ایجاد می شود ،که خوده بنا نمایی از فرهنگ مردمی آن منطقه باشدو همچنین توجه به اقلیم منطقه و هماهنگ سازی ساختمان در جهت استفاده حداکثر از طبیعت منطقه و معماری پایدار برای ماندگار شدن آن می باشد.موضوع این تحقیق طراحی یک مجموعه فرهنگی و تفریحی میباشد که هدف از آن ایجاد نمودن فضایی انسانی برای بیان ومطرح کردن خویش ،احساسات و اندیشه هایش باشد و همچنین فضایی برای رسیدن به آرامش ، دیدن زیبایی ها و شنیدن صداهای برانگیخته شده از درون انسان و طبیعت که میتواند موجب کشف ، ابداع خلاقیت و نماد فرهنگ و هنر باشد.
1-1-2 اهمیت و ضرورت انجام تحقيق
در عصر حاضر شهر تبریز و شهروندان آن نیازمند فضای به عنوان تالار شهر برای خود هستند و در این میان با توجه به مفهوم پایداری که در زمان حال یکی از مسائل مطرح در جوامع توسعه یافته است این مکان فضای مناسب برای آشنایی شهروندان با این موضوع است.
1-1-3جنبه جديد بودن و نوآوري در تحقيق
تلفیق مفهوم پایداری و تالار شهر با توجه به شرایط و اهداف هر یک یعنی نیاز شهر و شهروندان برای یک مکان برای خود و نیاز مفهوم پایدار به فرهنگ سازی و آشنایی آنها با این مفهوم و تجمیع این دو شرایط در کنار هم مکان و فضایی برای دستیابی به چندین هدف را یکجا در اختیار ما قرار می دهد.
1-1-4 اهداف تحقيق (شامل اهداف آرماني، کلی، اهداف ويژه و كاربردي)
اهداف آرمانی
دستیابی به مکانی فرهنگ ساز و مثبت در مسیر بهبود شرایط اجتماعی و زندگی شهری
هدف کلی
طراحیپارک وتالار شهرتبریز با رویکرد معماری پایدار
اهداف ویژه
فرهنگ سازی در باب مفهوم پایداری
ایجاد فضایی برای فعالیت های شهروندان در راستایی فعالیتهای مدنی و اجتماعی
به وجود آوردن فضایی برای همبستگی بیشتر شهروندان
فرهنگ سازی و آشنا ساختن شهروندان با مفهوم پایداری
1-1-5فرضيه‏هاي تحقیق
به نظر می رسد شهر تبریز نیازمند فضایی مختص به عنوان تالار شهر است.
به نظر می رسد شهروندان شهر تبریز نیازمند مکانی برای فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی، … خود هستند.
به نظر می رسد مفهوم پایداری در جامعه امروزی کشور و شهر تبریز نیازمند گسترش و فرهنگ سازی است.
1-1-6روش شناسی تحقیق
روش تحقیق
در این پژوهش روش تحقیق بر اساس روش تحلیلی-توصیفی خواهد بود که به بررسی متون و اسناد خواهیم پرداخت. تحقیقات توصیفی شامل مجموعه روشهایی است که هدف آنها توصیف شرایط یا پدیده های مورد بررسی است. هدف از انجام تحقيق توصيفي، توصيف عيني، واقعي و منظم خصوصيات يك موقعيت يا يك موضوع ‏است. محقق سعي دارد تا آنچه كه هست را بدون هيچگونه دخالت و يا استنتاج ذهني بر مبناي اطلاعات ‏تجزيه و تحليل و گزارش کند.‏
1-1-7روش گردآوري داده‏ها
روش گردآوری داده ها و مطالب در این پژوهش به روش کتابخانه ای و از طریق بررسی متون و اسناد با ابزار کتابخانه خواهد بود است.
1-2 آشنایی و شناخت مفهوم شهر
1-2-1 مفهوم و تعریف شهر
شهر سکونتگاهی، نسبتاً بزرگ و دائمی است،سازمان ملل متحد، در سال ۱۳۶۷ خورشیدی، شهر را چنین، تعریف می کند:شهر، مکانیبا تراکم بالای جمعیتو مرکزیت سیاسی، اداری و تاریخیاست که در آن، فعالیت اصلی مردم، غیر کشاورزی است و دارای مختصات شهری بوده که از طریق دولتی محلی، اداره می شود.
تعریف شهر در جهان
واژه Urban در زبان انگلیسی و Urbain در زبان فرانسوی، از ریشه Urbanus لاتین، یعنی شهری یا متعلق به شهر و از Urbs که به شهر رماطلاق می شد می آید.(فکوهی،۲۶)
شهر، طی دهه‌های اخیر، از سوی اندیشمندان جغرافیا، جامعه شناسی، اقتصاد، جمعیت‌شناسی و برخی علوم دیگر، تعاریف متعددی از شهر ارائه شده‌است و جامعه شناسان از جمله انگلسو مارکس، شهر را محل تمرکز جمعیت، ابزار تولید، سرمایه، نیازها و احتیاجات و غیره می‌دانند که تقسیم کار اجتماعی، در آنجا صورت گرفته‌است. جغرافی دانان، شهر را منظره ای مصنوعی از خیابانها، ساختمانها، دستگاهها و بناهایی می‌دانند که زندگی شهری را امکانپذیر می‌سازد.
واژه “City” در لغت به‌معنای شهر آمده است، این واژه از اصطلاحات مربوط به حوزه جامعه‌شناسی شهری است كه مباحث مربوط به پدیده شهر را از نگاه جامعه‌شناختی مورد مطالعه قرار می‌دهد. آریان‌پور؛ 1385)
تعریف شهر كه در طول زمان از آغاز تشكیل شهر و به وجود آمدن شهرنشینی تا دوران ماقبل صنعتی و دوران صنعتی و عصر فراصنعتی (عصر اطلاعات) تطورات گوناگونی داشته و اكنون هم دارای مصادیق متفاوتی است، دارای دشواری‌های خاص خود است. به نظر لوئیز ویرث ، شهر یك روند تغییرات است و نه یك تغییر خشن كه در تنگناها و خواسته‌های متعلق به یك پهنه یا عده‌ای از ساكنان و یا معیارهای فضایی و اداری محاط شده باشد. این یك شیوه زندگی است كه در مؤسسه‌ای نسبتاً‌ بزرگ دائماً میان انبوه افرادی كه از نظر اجتماعی ناهمگن‌اند دیده می‌شود. (تقوی، 1389)
رابرت پارك، ارنست برجس و رودریك مكنزی، از بنیانگذران و مبلغان مكتب شیكاگو،‌ شهر را ارگانیسم اجتماعی و یا محل اسكان طبیعی انسان متمدن می‌شمارند. (همان)
مولر لیر، شهر را تجمعی می‌د‌اند كه جایگاه فعالیت‌های ناكشاورزی باشد و زومبارت، جایی را شهر می‌نامد كه به‌علت گستردگی آن مردم همدیگر را نمی‌شناسند.(همان)
مورخان، شهر را با توجه به قدمت آن، تعریف می‌کنند و از نظر اقتصاددانان، شهر به جایی اطلاق می‌شود که معیشت غالب ساکنان آن، بر پایه کشاورزینباشد. جمعیت شناسان نیز، تعداد جمعیت یک نقطه را، ملاک شهریبودن آن نقطه می‌دانند. اندیشمندان طراحی شهریشهر را مجموعه پیچیده سازمان یافته‌ای می‌دانند که متشکل از سه مولفه اصلی کالبد، تصورات، و فعالیت می‌باشد، که پیوسته در حال تغییر و تحول است. شهرشناسان ، شهر را محلی می‌دانند که بشر دست از زمین کشیده و فکر کردن را آغاز می‌کند.
با توجه به دیدگاه های گوناگون، تعریف های متفاوتی برای شهر، ارائه شده است. در بیشتر کوشش ها، برای تعریف بنیادی و اساسی شهر، دو ملاک در نظر گرفته شده است:
ملاک اول –
1. تعیین حداقل اندازه شهر، از نظر جمعیت
2. تعیین حد نصاب برای چگالی جمعیت(جمعیت نسبی).
ملاک دوم–
ملاکی است که میلز، آن را برای تعریف شهر، تائید می کند ؛
شهر، منطقهای است که در آن ، زمین، برای خانهسازی، نسبت به سایر عوامل تولید، مخصوصاً، سرمایه، در مقایسه با نواحی اطراف آن، با شدت بیشتری، مورد استفاده قرار می گیرد. از آنجایی که مردم، معمولاً، در نواحی نزدیک به محل سکونت خود، کارمی کنند؛ بنابراین، شهر، با دو عامل دیگر، یعنی، اشتغال بیشتر و تولیدبیشتر کالاو خدمات، نیز، توصیف می شود. به طور کلی، شهر، منطقه ای است که نسبت تولید و سایر عوامل تولید به زمین، در آن، بیشتر از نواحی همجوار است. (عابدین ،1389)
تعریف شهر در ایران
شهر، محلیاست با حدودقانونیکه در محدوده جغرافیائیبخش، واقع شده و از نظر بافتساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارای سیمائی با ویژگی های خاص خود، بوده؛ به طوری که اکثریت ساکنان دائمی آن، در مشاغل کسب، تجارت، صنعت، کشاورزی، خدماتو فعالیت های اداری، اشتغال داشته و در زمینه خدماتشهری، از خودکفائی نسبی، برخوردار و کانون مبادلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگیو سیاسیحوزهجذبو نفوذپیرامونخود، بوده و حداقل، دارای ده هزار نفر، جمعیتباشد.
در هر نقطه که از نظر موقعیت و اهمیت، تشکیل شهرداری، ضرورت داشته باشد؛ ولو، جمعیت آن، به پنج هزار نفر، بالغ نشود؛ وزارت کشور، می تواند، در آن محل، دستور تشکیل انجمن و شهرداری بدهد. در سالهای اخیر، حدنصاب شهر شدن در ایران از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر به ۳ هزار و ۵۰۰ نفر کاهش یافته‌است.
1-2-2 تاریخ شهر و شهرنشینی
تاریختغییرات کالبد شهرها، در دهه های اخیر، بصورت موضوعی مهم، درآمده است. نخستین سه تمدنجهان، بر اساس زمان آغاز آنها؛ بین النهرین، مصرو هندهستند که به تمدن های مرده، مشهور بوده و تمدن غربی، از همین سه تمدن، نشات گرفته است. تمدن چین، استثنای خارق العاده ای می باشد. فرهنگخدشه ناپذیر آن، از ابتدای پیدایش، در سه هزاره پیش از میلاد، در حاشیه رود زردتا قرن بیستمم. همچنان، تداوم داشته است.(موریس، 1374)
شهر را باید دارای پیشینه‌ای بیش از هفت هزار ساله دانست که با فاصله اندکی از انقلاب نوسنگی، با تغییر شکل تدریجی جماعت‌های روستایی دائم، در خاورمیانه، ظاهر می شود و به صورتی پیوسته، تا امروز، گسترش می یابد؛ به نحوی که امروزه، به شکل زیست غالب بشری در آمده است. پیدایش شهرها، تحولی شگرف، در فرآیند تاریخ بود.
شهر ، در قلب كل نظام يونان باستان قرار دارد. تمدن يونان، زمانی به حوزه‌ای قدرتمند تبديل شد و سخن از معجزه يونانی رفت كه دولت‌-شهرهای يونانی بر پا شدند. سازمان شهر و آينده شهر، در مركز تفكر يونانیان باستان قرار داشت.(آقاجانپور، ۱۳۸۷)
انقلاب صنعتی، به عنوان محرکی نیرومند، با ایجاد نهادهای اقتصادی، اداری، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، ساختار شهرها را دگرگون کرد. بلکه تغییرات و تحولات شگرفی را در حیات اجتماعی شهر، به وجود آورد.(شکیبامقدم، 1384)
1-2-3 تاریخ پیدایش شهر
بعضی از جامعه‌شناسان شهر مانند رایزمن اظهار می‌دارند كه علت پدید آمدن شهر را نمی‌دانند و بعضی دیگر معتقدند كه پیدایش شهر بخشی از تكامل اجتماعی بوده است كه پس از اینكه انسان از مرحله اقتصاد معیشتی عبور می‌كند و كنترل محیط را بیشتر در اختیار می‌گیرد برای ساختن شهر آمادگی پیدا می‌كند؛ یعنی توانایی ساختن محیط اجتماعی پیچیده‌‌تری را به‌دست می‌آورد. در هر صورت برای پیدایش انسان باید از مرحله ابتدایی تنازع بقاء عبور كند وابستگی به طبیعت به طور نسبی كمتر شده، وابستگی اجتماعی او بیشتر می‌شود.(ممتاز، 14،1389)
مطالعات دیرینه‌شناختی و كشفیات باستانی نشان می‌دهند كه «اولین هسته‌ شهر در مكان ملاقات قبایل و اقوام برای اجرای بعضی از مراسم و شعایر و یا بازگشت به همان قبرستان‌ها شكل می‌گیرد. بعضی از این آثار در دوره كهنه‌سنگی دیده می‌شود،‌ اما در این دوره هنوز زمینه مساعد برای رشد شهر پدید نیامده است.» )همان، 11(
اولین شهرهای جهان در 3500 سال قبل از میلاد مسیح در بین‌النهرین در دره‌های حاصل‌خیز دجله و فرات به‌وجود می‌آیند. شهرهایی مانند “كیش”، “اور”، “لاگش”، “بابل”، “آشور”، “سومر” و “نینوا”. آن‌گاه در مصر باستان حدود 3100 سال قبل از میلاد مسیح شهرهایی مانند “تبس” و “ممفیس” در كنار رودخانه‌ نیل شكل می‌گیرند و در حدود 2500 سال قبل از میلاد مسیح شهرهایی مانند “موهنجودارو” و “هاراپا” در كنار رودخانه سند به وجود می‌آیند. در حدود 1500 سال قبل از میلاد شهرهایی در دره زرد ساخته می‌شوند. شهرهای یونان و روم جدیدتر هستند و به 300 تا 400 سال قبل از میلاد باز می‌گردند. در نیم‌كره غربی در قاره آمریكا بین 300 سال قبل از میلاد تا 300 سال بعد از میلاد در تمدن مایا شهرهایی به وجود می‌آیند كه به دلایل نامعلوم از بین می‌روند.)همان، (15
 
1-2-4 شهرنشینی
شهرنشینی فرایندی است كه به‌واسطه آن نسبت جمعیت شهرنشین همراه با بسط و گسترش شبكه‌های ارتباطی، ‌فعالیت‌های اقتصادی، سازمان‌های سیاسی و اداری در مناطق شهری افزایش می‌یابد.)ازكیا، غفاری،1386 ،100(
دو جامعه‌شناس به‌نام‌های پل‌بی. هورتون و چسترال هانت،‌ شش شرط لازم را برای شهرنشینی ذكر كرده‌اند:
1. لزوم تقسیم كار در بسیاری از مشاغل تخصصی در شهر؛
2. مبتنی بودن سازمان اجتماعی بر اشتغال و طبقه اجتماعی نه بر روابط خویشاوندی؛
3. حاكمیت نهادهای رسمی دولتی و ملی (سراسری) به‌جای نهاد خانواده؛
4. وجود نظام بازرگانی و تجارت؛
5. وجود وسایل ارتباطات و حفظ سوابق؛
6. وجود فناوری نظام‌یافته و معقول.(كوئن، 1388)
1-2-5 تفاوت شهر و روستا
برخی محققین در یك وجه بسیار كلی و البته معنی‌دار تفاوت شهر و روستا را در این دانسته‌اند كه عظیم‌ترین نوع تقسیم كار مادی و فكری جدایی شهر و روستاست. در این موارد باید نكته‌ بسیار مهمی را روشن نمود: شهر قبل از هر چیز محل كار فكری است.( آذر مساواتی،319)
برخی سعی كرده‌اند ریزتر به این تفاوت بپردازند.زیمرمنو سوروكیناز محققین امریكایی كوشش كرده‌اند كه هشت خصیصه زیر را برای تمییز شهر و روستا به‌طور جمعی عنوان كنند:شغل، محیط، اندازه، اجتماع و انبوهی جمیعت، تجانس و عدم تجانس جمیعت، تفاوت در قشربندی اجتماعی، تحرك، نظام‌كنش متقابل یعنی شماره و نوع تماس‌ها.
اما باید این مسئله را همواره در نظر داشت كه تغییرات فراصنعتی جامعه جهانی بسیاری از این تفاوت‌ها را كم‌رنگ كرده و از بین خواهد برد. ساكنان اجتماع روستایی اكنون از طریق حمل‌ونقل و رسانه‌های ارتباطی به سهولت به شهرها دسترسی دارند. با ادامه این روند، تمایز میان ساكنان این دو اجتماع كمتر خواهد شد.
شاخصهای تفکیک شهر از روستا، عبارت است از: ( حسینی،۱۳۹۰ )
1. وسعت
2. وضعیت و نوع فعالیت اقتصادی
3. درجه اشتغال و قشربندی اجتماعی
4. درجه پیچیدگی روابط و مناسبات
5. چگونگی بهره گیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی
6. میزان و ترکیب جمعیت.
 
1-2-6 مزایای سكونت در اجتماع شهری
زندگی در شهر دارای امتیازات فرهنگی و اقتصادی متعددی است برخی از امتیازات سكونت در یك منطقه شهری را می‌توان به ترتیب زیر ذكر كرد:
1.      زندگی خصوصی
2.      تحرك
3.      تنوع در سبك زندگی و پیشه‌ها
4.      امكان شكوفایی خلاقیت‌
5.      امكانات گوناگون برای تحصیل
6.      برخورداری از مراقبت‌های پزشكی تخصصی
7.      برخورداری از فعالیت‌های تفریحی متنوع
8.      فرصت بیشتر برای پژوهش و بررسی.
 
1-2-7 مفهوم شهر قبل از انقلاب صنعتی
شهر قبل از انقلاب صنعتی كه در واقع انقلابی همه‌جانبه بود و زندگی و اجتماع را دگرگون كرد، دارای تعریفی بین مفهوم روستا و مفهوم شهر به معنای امروزی بود. در شهرهای ماقبل صنعتی هنوز هم طبقات، سلسله‌مراتب مشخصی داشتند.
ویژگی‌های شهر قبل از انقلاب صنعتی عبارت‌اند از: (به نقل از : شارع‌پور، 1389، 84)
– دارای جمعیت کم و دارای دیوار؛
– دارای کارکرد اداری و مذهبی و در درجه دوم تجاری.
– تخصص در کار محدود است و تولید بیشتر مبتنی‌بر قدرت انسان و حیوان است.
– جدا نبودن خانه و محل کار از همدیگر.
– طبقات هم‌چنان توزیع امکانات می‌کند و مرکز شهر مخصوص اعیان است.
– از منظر رفاهی و اقتصادی و بهداشتی نیز شهر قبل از انقلاب صنعتی دارای سطح بسیار نازلی بوده است.
شهر قرن نوزدهم در واقع همانند یك زاغه بزرگ بود. تفكیك محله‌ها از هم هنوز پدید نیامده بود. مهاجرین شهری اتاق‌هایی در خانه‌ها اجاره می‌كردند و به‌طور متوسط در هر اتاق بین 3 تا 8 نفر در سنین مختلف زندگی می‌كردند و اتاق‌ها فاقد نور و هوای كافی بودند. شهرداری هنوز به شكل امروزی وجود نداشت. زباله در خیابان‌ها انباشته می‌شد وهوا به‌علت گازهای سمی كه كارخانه‌ها تولید می‌كردند باعث بیماری سرطان و بیماری‌های كشنده دیگر می‌گردید.( كوئن ؛ 47)
 
1-2-8 شهر بعد از انقلاب صنعتی
شهری‌شدن مدرن با آغاز صنعتی‌شدن شكل‌ می‌گیرد. شهر بعد از انقلاب صنعتی از سه نظر تغییر كرد:
1. بازتعریف شهر (تغییر مفهومی)؛ تغییرات اجتماعی حاصل از انقلاب صنعتی، مفهوم شهر را فربه‌تر از تعریف آن در دوران قبل از انقلاب صنعتی نمود. مشاغل در حال تغییر بودند، منزلت افراد نیز در حال تغییر بود، به‌طوری كه شهری‌ها نمی‌دانستند كه در طول دو نسل چه موقعیت و منزلتی پیدا خواهند كرد. زیرا معیارهای قدیمی بی‌ارزش شده و مشاغل در حال تغییر بودند و خویشاوندی دیگر جایی نداشت و در نتیجه روابط اجتماعی باید رنگ و بوی جدید پیدا می‌كرد.
 
2. دگرگونی اقتصادی و رفاهی شهر؛ از 1870 توجه به بهداشت، رونق گرفت و علم طب پیشرفت كرد و آگاهی نسبت به آلودگی محیط افزایش یافت. فشارهایی از جانب مردم برای بهبود محیط شهری پدید آمد. بهبود وضع شهر به همراه كشف برق، تلفن،‌ رادیو، خطوط حمل و نقل زیرزمینی و اتومبیل پدید می‌آید، كه در این زمینه پیشرفت‌های تكنولوژیك نقش مهمی دارند.
 
3. ظهور مادرشهر،‌ كلان‌ْشهر و تكنوشهر؛ مادرشهر، ترجمه متروپلیس (Metropolis) است. ظاهراً‌ این مفهوم از ابداعات بلومنفلد در دهه 1960 باشد.‌ «او معتقد است كه پیدایش پدیده “مادرشهر” یك تحول جدید و اساسی در تاریخ بشر است. در حالی كه در آغاز صنعتی شدن مهاجرت‌های شهری مركزگرا هستند، پس از این‌ مرحله چون هسته مركزی شهر به حالت انفجاری درمی‌آید مهاجرت‌های مركزگریز آغاز می‌شوند. بنابراین پیدایش مادرشهر با گسترش شهر به بیرون و پیدایش حومه‌نشینی هم‌زمان واقع می‌شود.»
كلان‌شهر، ترجمه مگالوپولیس است. «گاتمن مبتكر این مفهوم، سال‌ها پیش این اصطلاح را برای رجوع به تحولی جدید در شمال شرق امریكا به‌كار می‌برد. او معتقد است كه شمال شرق امریكا شاهد یك توسعه عجیب است؛ مجموعه به‌هم پیوسته‌ای از “مادرشهرها”،‌ حومه‌ها و مناطق وابسته به آن‌ها، ‌از جنوب نیوهمشایر تا شمال ویرجینیا، از ساحل آتلانتیك تا كوه‌های آپالاچی گسترش می‌یابد. این مجموعه متشكل از شهرهای بزرگی مثل بوستن، نیویورك،‌ واشینگتن،‌ فیلادلفیا و بالتیمور می‌شود كه از طریق خطوط زیرزمینی، ‌آبی و هوایی به هم مربوط‌اند. این جدید‌ترین شكل سكونت شهری است كه در قرن بیستم پدید می‌آید.
تكنوشهر از مفاهیم هم‌زاد با سازه‌هایی چون جهان‌ شبكه‌ای، دنیای فراصنعتی، جهان سایبر و عصر اطلاعات است. بعضی از جامعه‌شناسان مانند كاستلز و هال به پیدایش شهرهای جدیدی تحت عنوان “تكنو-شهر” اشاره می‌كنند. با نزدیك شدن به قرن بیست و یكم، جهان با تجربه تكنولوژی در سطح بالا مواجه است.این تجربه همان اندازه عمیق است كه انقلاب صنعتی در قرن نوزده وضعیت شهرنشینی را دگرگون ساخت. برخلاف شهرهای قرن نوزدهم كه محل تولید پارچه، فولاد و زغال سنگ بودند، این مراكز جدید مكان تولید اطلاعات و ایده‌های نو هستند.
 
1-2-9 تعریف حومه، شهرك و شهرستان
یكی از ساخت‌های شهری كه به تبع گسترش شهرنشینی به وجود آمده است، حومه است كه تعریف و لوازم و اقتضائات خاص خود را دارد. همان‌طور كه در توضیح پدیده مادرشهر گفته شد، حومه از ساخت‌های شهری هم‌زاد با پدیده مادرشهر است. حومه شهرها بین 1850 تا 1920 ساخته می‌شوند. پیدایش حومه با رونق حركت راه‌آهن ارتباط نزدیك دارد.
واژه “Suburb”، در اصل از اصطلاح لاتینی “sub urbe”، به‌معنای “زیر نظارت شهر” گرفته شده است. در بخش اعظم تاریخ شهرنشینی، این معنای اصطلاح درست بود. حومه‌ها مجموعه‌های كوچكسكونت‌گاه‌هایی بودند كه برای وسایل آسایش و معیشت خود به مراكز شهری وابسته بودند. در دوران كنونی این واژه برای اشاره به هر ناحیه ساخته‌ شده مجاور یك شهر بزرگ به‌كار برده شده است. گیدنز، 1377)
شهرك‌سازی هم از عواملی است كه به توسعه حومه و ایجاد مادرشهر كمك كرده است. تنها در آغاز قرن بیستم كارشناسان آمار و محققان اجتماعی میان شهرك (Town) و شهر (City) تمایز قایل شدند.
از دیدگاه جامعه‌شناختی، “شهرستان” مكانی است میان شهر مركزی و اجتماع روستایی. شهرستان دارای ویژگی‌های هر دو اجتماع شهری و روستایی است. چرا كه شهرستان از لحاظ حجم نسبتاً كوچك است، ‌بسیاری از ساكنان آن شخصاً یكدیگر را می‌شناسند و روابط غیررسمی باهم برقرار می‌سازند. و در بیشتر موارد،‌ اقتصاد شهرستان غیرروستایی است و از این جهت به مركز شهر بزرگ شباهت دارد.
 
1-2-10 شهرنشینی نابهنجار
مشكلات اقتصادی در روستاها به‌ویژه خشكسالی فراگیر در مناطقی از جهان و از طرف دیگر نیاز شهر به‌ویژه كلان‌شهرها به نیروی كار خصوصاً در كارهای یدی، سبب مهاجرت بی‌رویه روستاییان جویای كار به شهرها می‌شود كه آماده نبودن زیرساخت‌های شهری برای پذیرش جمعیت تازه وارد و فقر این مهمانان ناخوانده باعث انواع ناهنجاری‌های اجتماعی كه بستر همه آن‌ها گسترش حاشیه‌های فقر در شهر است می‌شود كه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:
1. «در شهرهای بزرگ به‌دلیل افزایش بی‌حد جمعیت، هیجان، آشفتگی، ترس و اضطراب در بین شهرنشینان روبه فزونی است. به‌طوری كه اغلب شهروندان به كشمكش و فشارهای روانی تهدید می‌شوند.
2. رشد بی‌رویه جمعیت در شهرها، بسیاری از شهروندان را با دشواری‌هایی چون ضعف، بیحالی، خواب‌آلودگی، نگرانی، عدم تعادل جسمی و روانی مواجه می‌كند و بی‌میلی نسبت به كار و فعالیت را در آن‌ها فزونی می‌بخشد.
3. آمارهای مربوط به جرایم و بزهكاری در شهرها، به‌خصوص شهرهای بزرگ، نشانگر فزونی این پدیده‌ها در دهه‌های اخیر است كه به‌نوبه خود از گسترش شهرنشینی ریشه‌ گرفته است.
4. انحرافات جنسی، انواع مختلف اعتیاد به مواد مخدر، مصرف مشروبات الكلی و نیز روحیه سودجویی و سوداگری و روابط ناسالم و غلط اقتصادی در شهرها رونق بیشتری دارد.
5. فردگرایی و تكروی در بیشتر فعالیت‌ها به چشم می‌خورد، روابط صمیمانه و چهره به چهره در بین شهروندان كمتر است، و احساس انزوا شدت بیشتر دارد.
 
1-2-11 شهرنشینی در جهان سوم
شهرنشینی جهان سوم نیز چون بسیاری از پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی وارد شده به این كشورها، به‌نوعی وارداتی و در نتیجه غیربومی و نهایتاً آسیب‌زا و بر هم زننده فرآیند رشد متعادل در این كشورها بوده است.
نواحی شهری كه اكنون به‌سرعت در كشورهای جهان سوم توسعه می‌یابند به‌گونه چشمگیری با شهرهای كشورهای صنعتی تفاوت دارند. مردم در كشورهای جهام سوم یا از آن روی به شهرها كشانده می‌شوند كه نظام‌های سنتی تولید روستایی آن‌ها از هم پاشیده، ‌یا به‌دلیل آنكه نواحی شهری فرصت‌های شغلی برتری ارائه می‌كنند. مهاجران به محله‌های مهاجرنشین هجوم می‌برند كه در حاشیه شهرها مانند قارچ رشد می‌كند. در نواحی شهری غربی تازه‌واردان بیشتر ممكن است نزدیك به قسمت‌های مركزی شهر سكونت اختیار كنند،‌ اما در كشورهای جهان سوم معمولاً عكس آن اتفاق می‌افتد و مهاجران در جایی كه حاشیه گندابی ، ‌نواحی شهری نامیده شده است،‌ ساكن می‌شوند.
1-2-12 دلایل وجود شهر
شهرها، خاصیت مشترکی دارند و آن، تمرکز افراد در یک فضا، برای برآوردن خواسته های مشترک شان است. بنابراین، تفاوت خواسته های مشترک افراد، در دوران گوناگون تاریخ است که باعث پیدایش نظریه های مختلف، درباره دلایل به وجودآمدن شهر، شده است؛ برای مثال، فوستل دوکولانژ، تاریخ نگار فرانسوی، معتقد است که شهرهای قدیمی را نباید، با شهرهای جدید، مقایسه کرد. در عصر حاضر، دلایل برتر، برای اثبات وجود شهر، دلایل اقتصادی است.(عابدین، ۱۳۸۹، ۲۲)
1-2-13 اثرات احداث شهر
عمده ترین اثر انسان برروی کره خاکی ایجاد مجتمع های زیستی بالاخص شهرهامی باشد.چرا که اغلب آثاربه دلیل وجود شهرها و گسترش انهاست که به وجود می آیند و رشد می کنند.(داریوش،بابک، ،1389)
اثرات شهر درمحیط
• تغییرمنظره(امیختن محیط طبیعی ومحیط مصنوعی)که درصورت ناهماهنگی این دومحیط،میتواند به زشتی مبدل گردد.
• ایجاد ارتفاعات مصنوعی ودرنتیجه اثرگذاری روی سرعت ومسیرحرکت هوا.
• بوجود آمدن وانباشتگی زباله ها که طبیعت قادر به هضم آنها نبوده وبرای نابودی آن بایدتدابیری اندیشید.
• گرم شدن محیط دراثرفعالیتهای مختلف شهرها.
• انهدام محیط زیست مناسب برای برخی گیاهان وموجودات زنده.
• به وجود آمدن تغیرات جوی درنتیجه تغیرات پوشش های گیاهی.
• افزایش آلودگی محیط.
• تغیر درتوپوگرافی زمین محل احداث شهرها.
• تغیرات در سطح آبهای زیرزمینی.
• افزایش انواع مختلف آلودگی های صوتی.
• افزایش انواع مختلف آلودگی های بصری.
• افزایش انواع مسیرهای ارتباطی.

1-2-14 نظریات شهرشناسی
نظریه های شهرشناسی در جهان: مانند تداوم دوره های تاریخی، شیوه تولید آسیایی، استبداد شرقی و … می باشد.
نظریه های شهرشناسی ایرانی: مانند راهبرد و سیاست سرزمینی جامعه ایران، از نظریه شهر به آبادی، رابطه شهروندی و ناشهروندی، مقیاس شهری و مقیاس تک بنا و … می باشد.
انواع شهر ها
۱(بازار شهر)؛ ۱۰-۵ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: دهستانی
۲( روستا-شهر)؛ ۲۵-۱۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: بخش
۳(شهر کوچک)؛ ۵۰-۲۵ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: شهرستان
۴(شهر متوسط کوچک)؛ ۱۰۰-۵۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: شهرستان
۵( شهر متوسط)؛ ۲۵۰-۱۰۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: ناحیه ای
۶(شهر بزرگ میانی)؛ ۵۰۰-۲۵۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: استانی
۷( شهر بزرگ)؛ ۱۰۰۰-۵۰۰ ؛ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: منطقه ای
۸(کلان شهر) (متروپل)؛ 1-5/2 میلیون نفر جمعیت. ( عملکرد: کلان منطقه ای
۹( کلان شهر) (متروپل ملی)؛ 5/2 میلیون نفر جمعیت و بیشتر.( عملکرد: ملی
1-2-15 پیدایش شهر در ایران
1-2-15-1 مقدمه – شهرنشینی
شهرنشینی، شهر به مفهوم اخص آن از اواخر هزاره چهارم ق. م. و خصوصاً هزاره سوم ق. م. در ایران موجودیت یافت. شهر شوش یکی از قدیمیترین (۴۰۰۰ سال پ. م.) سکونتگاههای شناخته شده منطقه‌است. شهرهای مهم ایران در هزاره سوم ق. م. عبارت‌اند از: تپه حسنلو و هفتوان تپه در آذربایجان – تمدن تپه سیلک (در کاشان) –تپه حصار در دامغان – تپه گیان نهاوند، – گودین، کنگاور – شاه‌تپه و تورنگ تپه گرگان – تپه قبرستان بویین زهرای قزوین – شوش، خوزستان – تمدن جیرفت، تپه یحیی و شهداد، کرمان – ملیان، فارس – شهر سوخته در زابل.
پایان عصر مفرغ و کشف آهن (شروع دوره آهن) مقارن است با رویدادهای مهم تاریخی و فرهنگی که در هزاره دوم ق. م. زمینه‌ساز تشکیل سلسله‌ها و ظهور نخستین حکومتهای مستقل در هزاره‌های دوم و اول ق. م. همچون: ماننا، اورارتو و ماد و سرانجام امپراتوری وسیع هخامنشی شدند عبارت‌اند از مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران، روی کار آمدن دولتهای مستقل به جای دولت شهرهای پیشین، و تجمع اقوام و قبایل مختلف (مقیم و مهاجر) خصوصاً در مناطق غربی و شمال غربی ایران که هر کدام قلمرو خاص خود را داشتند. این اقوام در شمال غربی ایران با اورارتو و آشور همسایه شدند.
1-2-15-2 عاملسرزمینی )جغرافیائیطبیعیواقلیمی(
شرایططبیعیاقلیمیمناسبوقرارگرفتندرمسیرراههایترددعاملمؤثریدرروندشکلگیریاستقرارشهریبودهاست. استقراربیشترشهرهایایرانتابعشکلخاصفلاتایراندرمناطقمخروطافکنههایبزرگدرمنطقهپایکوهی،بینکوههاوبیابانهااست. درمراحلبعدماندگاریزندگیشهرینیزبهشیوۀدسترسی،انطباقوهماهنگیشهربامنابعافزونترآبوعواملدیگر ربطداشت.(خیرآبادی،1376،30)
1-2-15-3 توزیع جغرافیائی جمعیت شهری
توزیع شهرها و به تبع آن تمرکز جمعیت نقاط شهری درنقاط مختلف کشور ما یکسان نیست. مناطق شمالی ، غربی و جنوب غربی کشور علاوه بربرخورداری از آب و هوای خوب و موقعیت جغرافیایی خاص ، مهد نخستین کانونهای یکجانشینو تمدن شهری بوده و همواره از نقاط پرجمعیت کشور محسوب می‌شده‌اند و در حال حاضرنیز بیشترین نسبت از جمعیت کشور را دارا می‌باشند.
به دلیلموقعیت خاص جغرافیائی ، میزان بارندگی در ایران با طول جغرافیایی ارتباط مشخصیدارد. شدت باران از غرب به شرق کاهش می‌یابد و نصف‌النهار 52 درجه تفکیک کننده آب وهوای گرم و خشک شرقی از آب و هوای معتدل و مرطوب غربی می باشد. همچنین بهبود وضعیتاقلیمی از عرض جغرافیایی پایین به بالا موجب شده است که درصد قابل توجهی از جمعیتشهری کشور در عرض جغرافیایی 35 تا 40 درجه استقرار یابند .
1-2-15-4 ظهورشهربهمثابهتكاملمناسباتاجتماعی
شماریازاستقرارگاههایشهریدرایراندرنتیجۀرشدوتکامل، تقسیماجتماعیکار،ظاهرشدهاند.رشدمناسباتکشاورزی،ظرفیتهایجدیدیرادرراستایپشتیبانیمادیوخدماتیاززندگیشمارافزونتریازمردمانفراهممیکردواینامرمقدماتشکلگیریوتکاملبرخیازجوامعشهریوروابطمبادلهبراساساینروالراامکانپذیرمیکرد. بهعنوانمثالدرجریاناحیایبرخیکانونهایشهریایراندرحدودقرنسوممیلادی،شماریازشهرهایجدیدنیزپدیدآمدوروندگسترشروزافزونمناسباتبازرگانیورشدبازارداخلیدارایبنیانهایمستحکمترشد.اینشهرهادوکارکردمشخصداشتند: یکم،الزاماتناشیازجداییحرفهوپیشههاازجماعاتروستاییوتقسیمکارمجدداجتماعیراپدیدآوردند،دوم،مانندمراکزاقتصادیبرسرراه هایترانزیتوبازرگانیعملکردند. چنینتجاربهایباردیگردرقرنششممیلادی،کهدورۀبعدیرشدمناسباتبازرگانیایراندرسطحبینالمللیرویداد،برمبنایرشدتولیدکالاییسادهوگسترشراههایمبادلاتیمحققشد.
برایناساستحولدانشفنی،جداییپیشههاازکارکشاورزی،ونیلبهسازماناجتماعیمبتنیبرتقسیمکاراجتماعی )شهر(،بهعنوانیکیازعلتهایپیدایششهرهادرایرانبهشمارمیرفت.دراینوضعیتشهرمکانیبودباکارکردتجاریوتولیدکالاییکهدرشانتکمیلیورشدیافتهتریازاقتصادکشاورزیونهرقیبآنبهشمارمیرفت.
1-2-15-5 حكومت،بانیشهر
درتاریخشهریایراننقشحکومتدرروندتأسیسوتکاملمناسباتشهرنشینیبهمانندعلتیمهمدرنظرگرفتهمی شود. حکومتهابنابهضرورتهاییچندسیاستگذاریشهرهارادرپیشمیگرفتند:
الف- گاهشهربهعنوانمرکزاداریوسیاسیومحلاستقرارحکمراندرآن )پایتخت(،تأسیسمیشد. ممکنبودپیدایشیکشهرباشکلگیریحکومتتوأممیشد. نمونۀشهرهایهگمتانه)ماد(،پارسه )هخامنشیان(،شهرهایدورۀیونانیان،دورۀاشکانی،هکاتومپولیسونظایرآن،فیروزآبادوگورونظایرآن )ساسانیان( قابلذکرند.دردوراناسلامیواسط،بغداد،قاهرهوفاسچونانمراکزسیاسیوپایتختیپایهگذاریشدند. اینشهرهاازنظرسیاسیواقتصادیویژگی هایخاصیداشتند.
ب- گاهتاسیسشهربنابهضرورتهایناشیازگسترشقلمروحکومتونیازبهسازماندهیآنصورتمیگرفت.ابنخلدوناینراهبردراچنینجمعبندیکردهاست: تاسیسشهرهایکوچکوبزرگپسازپدیدآمدنپادشاهیاست.
واکاویروایتهایتاریخیمربوطبهتأسیسشهرهاوروستاهایتاریخی،نشانازاینباوردارندکهبیشترآنانتوسطشاهانیانمایندگانشانبرپامیشدندواینرامیتوانبازتابیازشیوعوتکراراینتجربهدرتاریخشهریایراندانست. (یوسفیفر، 1389)
1-2-15-6 دین،بهعنوانعاملتاسیسشهر
تاثیرپدیدهدیندرپیدایششهرهایکهنوجدیدتاحدیبودهاستکهبرخیازمحققانپدیدهشهرراچونتبلورکالبدیایدهمسلطدرشکلگیریمحیطهایزندگیانسانیتحلیلمیکنند. درادوارگوناگون،عواملدینیدربهمپیوستنگروههایمختلفاجتماعیدرسکونتگاههایانسانیوتمرکزدادنجمعیتوظهورشهرهامؤثربودهاست. درشهرهاینخستینرهبرانروحانیشهرمدیرانارشدشهریبودند.برخینتایجمطالعاتباستانشناسیمنشاءدینیشهرهایکهن،کهدردادوستدمحصولاتضروریبرایزندگیانسانهاتوسطمعابروپرستشگاههاریشهداشت،رانشانمیدهد.
دردورۀساسانیاناطلاعاتدرخوریدربابنقشپرستشگاههادرشکلدهیمناسباتاقتصادیوتجاریمناطقشهریدردستاست.دردورههایکهنبنیادگذاریبرخیازشهرهابراساسسابقۀوجودآتشکدهایدرآنمحلیاظهورشهریبرگردآنرویدادهاست.دردورۀساسانیاننقشاینعاملبیشترتأثیرگذاربود.مثلاًقبادساسانینذرکرددرصورتغلبهبرهیاطلهوبرادرشهرمز،آتشخانهایبسازدوسپسآنرادریزدساخت.شایدبتواناستقرارآتشگاههادرمرتفعترینمکاندرهرشهروبهویژهبهعنوانهستۀمرکزیبرخیازشهرهایکهنرامؤیدایننظریهدربارۀبرخیازشهرهایایرانبهشمارآورد.
اینعاملدرپیدایششهرهادردورۀاسلامینیزتأثیرگذاریبارزیداشت. دراینراستامیتوانبهروایتنمونهوارابناسفندیاراشارهکردکه : بههنگامعبورامامحسنبن علی )ع( بهمامطیر،مختصرعمارتیدرآنجاکهدرنظرایشانمصفاآمدهبود،پدیدارگردیدتابعدهاوالیایالتبازاریخردوعماراتیفرمودوسپسدر 160 هجریمسجدجامعبناگردیدوشهرشد.
گاهوجودمقابرومشاهدبزرگاندینیدرپیدایشیکشهرمؤثرواقعمیشد. بهعنوانمثالشهرهایمقدسشیعیان،ازجملهشهرنجف،نمونههایبارزاینمورداست.شکلگیریاینشهرپسازهویداشدنمشهدامامعلی )ع( آغاز،وسپسازسال 137 قمریباافزایش اقامتشیعیاندرآنجا،توسعۀبسیاریافت. شهرهایکربلا،کاظمینیامشهدچنینبودند.(همان)
1-2-15-7 تكاملمنطقۀمبادلهای )بازارگاهی( بهموقعیتشهری
نیازفعالاناقتصادیبهمبادله کالاهایتولیدیدرجایگاهیبهنامبازارنیزچونعاملیدرروندپیدایششهربود.شهربهعنوانمکانبازار،یعنیمرکزیتمبادلهکالاوکانوناصلیتجارتدریکمنطقهونیزتجارتفرامنطقهایعملمیکردوبرایناساسسازماندهیمبادلهوتوزیعفرآوردههایتولیدزراعیوتولیدپیشهوریشهریراامکانپذیرمیکند.روالبرپاییبازارهایموسمیدریکمکانخاصکهمحلتلاقیونقطهاتصالروستاهایمختلفبود،بهتدریجهستهاولیهپیدایششهرراشکلمیداد.
الگویتشکیلبازارهایهفتگی،ماهانه،فصلیوحتیسالانهمنجربهشکلگیریاستقرارگاههایروستاییوگاهشهریمی شد: ازجملهپیدایششهراهواز)سوقالاهواز(،دوشنبه )تاجیکستان(،واجارگا )گیلان( وبسیاریمواردیدیگرقابلذکرند.
اغلبشهرهایمهمایراندرمحلهایتلاقیراههایتجارتیبرپاشدهاندوازایننظرقابلمقایسهباالگویپیدایششهرهاوتجارتدراروپایقرونوسطیهستند.اینامررابطپیدایشسکونتگاههایاولیهدرمسیرراههایمهمتجاریوتأثیراینامردرافزودهشدنعناصرکالبدیمرتبطباکارکردهایتجاریبهکالبداینسکونتگاهها،تاهنگامنیلبهوضعیتشهرباکارکردهایتجاریرانشانمیدهد.البتهاینتجربهدرموردشهرهایمختلفجهاناسلامنیزصادقاست.شهرهاییچونلاروسیرافنمونههایقابلتوجهچنینروندیبهشمارمیآیند. اینموضوعنقشمناسباتتجاریدرپیدایشورشدشماریازشهرهایایرانراتوضیحمیدهد. (همان)
1-2-16 آيندهشهر
پديدهشهرنشيني،باقدمتيطولاني،باآيندهايپيچيدهترازامروزروبرواست. شواهدموجودنيزصحتآنرابينيازازاثباتنشانميدهد. زيرااگرطيسيسالگذشته،جمعيتشهريجهانبهبيشازدوبرابررسيد،براساسپيشبينيهايمقرونبهصحتسازمانملل،طيسيسالآيندهنيزبهويژهدركشورهايپرجمعيتدرحالتوسعهچنينخواهدبود. اينپديدهپيوسته،دووجههزينهوفايدهرادرخودداشته،ودرهرحاليكيازعناصرمهمدرمحاسبهشاخصهايمختلفاقتصاديواجتماعيوسياستگذاريهابودهاست. چهارمحورجمعيتي،اجتماعي،اقتصاديوزيستمحيطي،دراستمرارتحولاتآيندهدرخورمطالعهاند. توسعهبيوقفهشهريدراينمحورها،برخورداريازمديريتعلميواثرگذاربرايمقابلهباچالشهايجديد،توزيعامكاناتبراساسسياستهايمتناسببااوضاعودركمجددازمسائلبارعايتقواعدبازيدرسطوحمليوجهانيرااجتنابناپذيرساختهاست.(محمدسيدميرزايي،1383، نگاهيبهآيندهشهر، پژوهشنامهعلومانساني: شماره41 )
بيترديدنميتواندرمقابلجريانهايناشيازتحولاتجمعيتي،استقرار،توزيعو جابجاييهابرايدستيابيبهشرايطبهينهاقتصادي،اجتماعيوتبعاتناشيازآنها،تحولات سريعوبيوقفهاقتصاديدرابعادملي،منطقهايوجهاني،كهپايگاهومراكزتصميمگيري آندرشهرقراردارد،مقاومتنشاندادوتحولاتاجتماعيوفرهنگيراكهدامنهآنحداقل دررفتارهايذهنيروستايي،ازطرقارتباطيمختلفباانسانشهريانعكاسمييابد،ناديده گرفت.بنابراينجزتندادنبهدگرگونيهاي،گاهبنياديدرزندگيشهري،والزاماتآن گريزينيست،اماتكيهگاهمطمئنيكهبتواندشرايطمطلوبزندگيشهريرامحققسازد، مديريتآگاهوموثرشهرياست،كهحتيميتوانددرپوياييزندگيروستانيزتأثيرگذارد.
محورهايعمدهدرتحولاتآيندهشهري
شهر دارايطبيعتخاصخوداست . مكانياستكهخلاقیتهادرآنبهوجودميآيند. نياز،دستيابيبهكيفيتمطلوبزندگيوايجادزمينههايرشدسرمايهاجتماعيبهعنوانعنصري اساسيبرايارتقايحياتاجتماعيراخلقميكند. اماموانعهرچندموقتنيز،چالشهاييرا باتوجهبهجنبههاييكهداردهموارهموجبميشودنيروهايجديديبه شهر ايجادميكند آنواردشوند . اماچونايننيروهاخصايصمتفاوتيبابومياندارند،ابتداموجباتبروز ناسازگاريرافراهمميآورند،درحاليكهبهتدريجايننيروهايتازهوارد،باسازگارشدنو پذيرشقواعدبازيميتوانندعاملمؤثريدرحوزههاياقتصاديواجتماعيباشند.تحقيقي دربنگلادشانجامدادهبهايننتيجهرسيدهاستكهمهاجرانافرادباهوشيكه هستندوگزينشآنانبرايمهاجرتامريعقلانياست. بهنظرميرسدچهارزمينهيامحورجمعيتي،اقتصادي،اجتماعيوزيستمحيطيدر تحولاتآيندهشهرياهميتداشتهباشند. (محمدسيدميرزايي،1383، نگاهيبهآيندهشهر، پژوهشنامهعلومانساني: شماره41 )
محورجمعيتي
درموردمحورجمعيتيبايدبهدووضعيتمتفاوتجمعيتشهريتوجهداشت.
الف- بايكتقسيمبنديكليجمعيتشهريدردوگروهازكشورهايدرحالتوسعهو
كشورهايتوسعهيافتهميتوانگفتكهرشدقابلتوجهجمعيتشهريدركشورهايدرحال
توسعه،همچنانناشيازسرريزجمعيتروستاييوادامهحركتهايمهاجرتياست . اماچند
عاملراميتواندرآنمؤثردانست:
-ورودآرامصنعتبهحوزههايكشاورزي،افزايشنسبيقابليتتوليدوآزادشدننيروي
انسانيوسپسروانهشدنآنبهشهر
-فقدانزمينقابلكشتتاحدموردنيازويابهرهبرداريبيشازحدمنجربهفرسايش
خاكونبوداصلاحاتلازمدرزمينههايمختلف
-حوادثطبيعيوپيآمدهايمنفيزيستمحيطي
-تضادهايقوميدربخشهاييازاينگروهازكشورهاواحساسعدمامنيتناشيازآن
سهولتنسبيدستيابيبهخدماتاساسيدرشهر
ب- امادرشهرهايكشورهايتوسعهيافتهوضعيمتفاوتبهچشمميخورد. عمدهترين
ويژگيآندركاهشنرخمواليدبهميزانكمترازحدجايگزينياست . نتيجهطبيعيآن
افزايشنسبتكهنسالاندركلجمعيتباپيآمدهاونتايجخاصخوداست . اينپديدهاز
نيمهدومقرنبيستمتحولاتشگرفيداشتهاستوبراساسپيشبينيهااينافزايش
چشمگيرترنيزخواهدبود. (محمدسيدميرزايي،1383، نگاهيبهآيندهشهر، پژوهشنامهعلومانساني: شماره41 )
محوراقتصادي
محورديگردرتحولاتشهريدرمرتبهبعدازجمعيت،اقتصاداست . شكينيستكهافزايشتوليددرسايهبرخورداريازفناوريهايمؤثرازعواملاصليتحولاتشهريدرزمينهاقتصادياست . اماآننيزمستلزمتقويتپساندازهادراندازههايگوناگونباتوجهبهابعاداقتصاديوفرهنگيآناست.اماآيارشدسريعجمعيتنقش بازدارندهدررسيدنبهبسياريازاهدافاقتصاديايفانميكند؟بنابراينمهارآنيكپيششرطمسلمبرايدستيابيوتضمينتوسعهپايداراست.گرچهشهربهعنوانبستراصليرشداقتصادياستومكانياستكه نیروهای فیزیکی وانسانيرادرخودمتمركزميكندونوآوريهارابهوجودميآورد،امادرعينحالبرايادامهحياتوپوياييخود،بايدباسيستمبزرگترووسيعترمرتبطباشد . ازاينروشهرهابهطورطبيعيباسيستماقتصادجهاني،پيوندخوردهاندكهوجهمشخصهآنواردشدنبهميدانهايرقابتاست.بنابراينسيستماقتصادجهاني،يابهعبارتديگرجهانيشدنبازاررقابتبيناقتصادهايشهريراگرمتروپررونقترميسازد. دراينميدانرقابت،شهرهاييكهقواعدبازيرارعايتميكنند.(محمدسيدميرزايي،1383، نگاهيبهآيندهشهر، پژوهشنامهعلومانساني: شماره41 )
محوراجتماعي
جاداردتحولاتشهريدراينمحوردرقالبمطالعاتگستردهتغييراتاجتماعيموردبررسيقرارگيرد . دگرگونيدرخانوادهوساختارآنكهحاصلكوچكشدنابعادخانواده،قوتگرفتنعقلانيتدرمحاسبههزينهوفايدهاقتصاديفرزنداناستواستمرارنابرابريهاياجتماعيواقتصاديبهويژهبرايزنان،بهرغمتحولعمدهدرمنزلتاجتماعيآنانبهطورنظريآنازجملهمسائلدرخورتوجهاست. امابهراستيمسائلاجتماعيواقتصاديبهآسانيقابلتفكيكوتجزيهكاملنيستندوبنابراينطرحيكي،آنديگريرانيزبهميانميكشد.
فقرونابرابريشهري،ضمنآنكهيكامراقتصادياست،دارايابعادقوياجتماعينيزهست. زيراكميدقتروشنميكندكهفقرشهري،بهدليلنارساييظرفيتاقتصادي درجذبنيرويانسانيسرريز روستايي،است. اينجريانچالشمهميرابرايشهرايجادميكندوشواهد،نشانگرعموميبودنآناست،زيراباتحولاتنسبتامثبتيكهبعدازپايانجنگجهانيدومصورتگرفتهبود،تصورافزايش نابرابريهايشهريچندانجدينبوداماتوزيعنامتعادلثروتازيكسوورشدقابلملاحظهجمعيتوافزايشنسبيطولعمرازسويديگر،درايجادمحدوديتهاياجتماعي – اقتصادی و استمرار نابرابريحتيدرشهرهايپيشرفتهايمانندنيويوركيالندننيزموثربوده اند.
محورزيستمحيطي
شايدبتوانگفتمحيطزيستازعمدهترينمحورهادرتحولاتشهرياست . اهميتآنتابهآنجارسيدهاستكهامروزهميتوانگفتقرنبيستويكمقرنياستكهمسائلزيستمحيطيمقامنخسترابهخوداختصاصخواهدداد . زيرااگربهعوامليكهسرآغازبروزايندستهازمسائلاستتوجهشود،درآنصورتميتوانبهصحتايننكتهپيبرد . افزايشفشاربرمنابعطبيعي،رشدقابلتوجهمصرفانرژيدراثرافزايشحجمتقاضا،كاهشمنابعآب،تهديدآبهايسطحالارضيدراثرورودحجمعظيميازآلايندههايمختلفبهآن،كشمكشهاياحتماليدراثربيتعادليدردسترسيبهآبشرب،رقابتدردستيابيبهانرژياتمي،خطراتمسلمناشيازاستفادهنابخردانهازآندربهكرسينشاندنبرخيمسائلاز
سويبعضيحكومتها،افزايشگازهايگلخانهايوخطراتحتميآندربالارفتندمايزمينباپيآمدهايفراوانآن،خطرذوبشدنيخهايقطبيوبالاآمدنسطحآبهايدرياهاوفاجعههايزيستمحيطيناشيازآن،وپسماندگيفرهنگيدرفهماهميتمحيطزيستولزومپايداريآنبراينوعبشرازچالشهايياستكهنهتنهازندگيشهريبلكهروستاييرانيزتحتتأثيرقرارخواهدداد . (ميرزايي،1383)
1-2-17 روند شهرنشینی در ایران و پيدايش كلانشهرها
شروع تحولات شهرسازی و شهرنشینی به مفهوم جدید آن تا حد زیادی مربوط به دوران رضاخان است، یعنی از سال 1300 به بعد. آنچه در این عصر شاهدیم بی‌تردید متأثر از رویدادهای این دوران تاریخی کشورمان است، هر چند میراث فرهنگ شهری امروز شهرهای ایران در بيشتر موارد، یادگاری از دوران صفویه در کالبد و چهره خود دارد و یا انقلاب مشروطیت را شاید نقطه‌عطفی در تاریخ اجتماعی شهر و شهرنشینی بدانیم، اما هیچ‌يک از این دوره‌ها قابل قیاس با عصر رضاخانی نیست.
دوران رضاخان را می‌توانیم حلقه اتصال سیر تکامل شهر در ایران درگذشته و حال به‌شمار آوریم. در چنین روندی است که به سرعت تلاش می‌شود شهرها جامه سنت از تن به در آورده و جامه تجدد بر اندام کنند. شروع تحولشیوه‌های تولید پیش‌سرمایه‌داری و توسعه مناسبات سرمایه‌داری و گسترش آن، همه با روی‌کار‌آمدن رضاخان در ایران مقارن است. دوران رضاخان دوران استقرار نهادهای زیربنایی و روبنایی بورژوازی در ایران است. به همین دلیل سرآغاز تمامي تحولات اجتماعی و اقتصادی معاصر ایران است که ضرورت‌های توسعه روابط سرمایه‌داری در یک کشور عقب‌مانده و ادغام آن در نظام سرمایه‌داری را ایجاب می‌کند.(نظریان، 1379، 63)
این دوره از شهرنشینی را به‌دلیل کُندی روند آن، شهرنشینی بطئی نامیده‌اند و به سه دوره 1300 تا1320 (آغاز نوسازی و رشد شتابان آن) 1320 تا 1332 (دوره وقفه روند نوسازی) 1332 تا اصلاحات ارضی (ادامه روند نوسازی و رونق شهری) می‌توان تقسیم کرد.(حسامیان، 1379، 38)
1-2-17-1 ويژگی‌های شهرنشینی از سال 1300 تا1340
در این دوره یکپارچگی روزافزون بازار داخلی شرط حیات شیوه تولید سرمایه‌داری است، به عبارت دیگر سرمایه‌داری در مرحله جنینی خود با یکپارچه‌کردن دائمی بازار داخلی زمینه آزادی نیروی کار را فراهم می‌آورد. یکپارچه‌شدن بازار داخلی از نظر فیزیکی یا فضایی، بیش از هر چیز مستلزم وجود ارتباط میان بازارهای محلی است که نیازمند گسترش ارتباطات و راه‌های میان‌شهری است، از این‌رو در این دوره گسترش راه‌های مواصلاتی در دستور کار قرار می‌گیرد. در سال 1317 ساختمان راه‌آهن سراسری ایران که بيشتر شهرهاي بزرگ را به تهران وصل می‌کرد، به پایان می‌رسد.(کاتوزیان، 1387، 178)
به‌طوری‌که به‌دنبال جهت‌گیری اصلی برنامه‌های عمرانی به‌سوی گسترش زیرساخت‌های صنعتی و اقتصادی و ایجاد زمینه برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی داخلی و خارجی، با جایگزینی الگوی واردات و حذف عملکرد سنتی روستاها، نقش و اهمیت شهرها افزایش می‌یابد و آرام‌آرام بنیادهای اقتصادی و عملکرد شهرها دگرگون می‌شود، ولی با این وجود هنوز روستاها 72 درصد از جمعیت را به خود اختصاص داده‌اند (سال1310). با گذشت زمان  و شروع و تزریق درآمدهای نفت، استقراض و سرمایه‌گذاری‌های خارجی، توسعه مداوم روابط کالایی از یک‌سو و حکومت متمرکز و مستبد مرکزی از دیگر سو حرکت و جریان سرمایه و درآمد ملی از بالا به پایین انجام می‌گیرد، که بخش اعظم آن در شهر تهران و شهرهای بزرگ رسوب کرده و بخش محدودی به داخل شهرهای کوچک جریان می‌یابد. با این همه توسعه فضایی شهر در زمان رضاخان چندان معنادار نبوده و گسترش فضایی شهرها به کندی پیش می‌رود. در مجموع می‌توان دلایل رشد بطئی در این دوران را در نوپایی سرما‌یه‌داری و عدم نفوذ یا عدم‌امکان نفوذ سرمایه‌داری در ساخت اقتصادی روستا و همچنين ضرورت زمان دانست.(نظریان، 1379)
شهر در این دوره به واسطه نقش غالب تجاری خود متمرکزکننده و مبادله‌کننده مازاد کشاورزی روستایی محلی بود. با گسترش بازار مصرف شهری و خاصه شهرهای بزرگ، شهرها به صورت نقاط تماس با کشورهای سرمایه‌داری پیشرفته و مکان واردات و مبادله کالاهای صنعتی خارجی درآمدند. شهرها در این دوره به‌صورت مکان تحقق مدرنیزاسیون و روستا به‌صورت مکان اصلی و ابقای شیوه کهن تولیدی ظاهر می‌شوند. ابقای شیوه‌های تولید سنتی در روستا باعث ماندگاری جمعیت و خاصه نیروی کار در روستا می‌شود. ازسوي دیگر محدودیت اثرات مدرنیزاسیون در رشد شهر باعث افزايش طبیعی جمعیت شهری شده، اما جابجایی‌های جمعیتی را ایجاد نمی‌كند.
به همین دلیل در سراسر این دوره جمعیت شهرنشین از 28 درصد به 7/28 درصد افزایش می‌یابد (سال 1320)، یعنی تقریباً در این دوره با شهرنشینی و مهاجرت از روستا به شهر روبه‌رو نیستیم. از دیگر ویژگی‌های این دوره، موزونی‌ نسبی  شبکه شهری در ایران است. شهرها در این دوره نمی‌توانستند مستقل از مازاد روستایی منطقه خود گسترش یابند و همین امر محدودیت شهرنشینی در این دوره را توجیه می‌کند، براي نمونه بزرگترین شهر ایران (تهران) در سال 1317 تنها دو برابر دومین شهر ایران (مشهد) در این سال جمعیت داشت، حال آن که این رقم در سال 51 به بیش از 8 برابر می‌رسد.
در این دوره هنوز بخش اعظم درآمد کشور از بخش کشاورزی تأمین می‌شود. سهم بخش کشاورزی در سال‌های 1305 تا 1329، 50 درصد تولید داخلی را تشکیل می‌داد. در این دوره است که سهم بخش کشاورزی کمتر می‌شود، به‌طوری‌که در سال 1340 به 30 درصد کاهش می‌یابد و درآمدهای نفتی جای آن را می‌گیرد.(حسامیان، 1379)
به‌طور خلاصه شهرنشينی ایران در دوره 1300 تا 1340 را می‌توان به شرح زير خلاصه كرد:
ـ دوره اول 1300 تا 1320 که رونق شهری به مازاد کشاورزی وابسته بود. مهاجرت به شهرها کُند است. حدود 72 درصد در روستاها زندگی مي‌کنند.50 درصد درآمد کشور از کشاورزی تأمین می‌شود. رشد سالانه جمعيت در این دوره 65/1درصد است.
ـ دوره 1320 تا 1332 که اشغال ایران در این دوره صورت می‌گیرد. به دلیل اشغال ایران سرمایه‌گذاری‌های دولتی و روند مدرنیزاسیون رضاخانی دچار وقفه می‌شود و از آنجا که شهرها نماد مدرنیزاسیون بودند دچار مشکل می‌شوند. بخش کشاورزی در این دوره دچار رکود می‌شود. به‌دلیل رکود بخش کشاورزی مهاجرت‌های روستایی شروع می‌شود، به‌طوری‌که رشد سالانه شهری از 65/1 به 72/2 درصد رسید. در این دوره شاهد مهاجرت به خارج از کشور هم هستیم. روند در حاشیه قرارگرفتن بخش کشاورزی از این دوره شروع می‌شود.
از اواخر این دوره به دلیل تلاش‌ها و مساعدت دولت دکتر محمد مصدق، شهرها و روستاها از حالت رکود در حال خارج‌شدن هستند، براي نمونه تراز بازرگانی مثبت می‌شود. صادرات غیرنفتی افزايش مي‌یابد. صادرات غیرنفتی ایران در سال 1331 به حدود 5 ميليارد و 823 ميليون ریال رسید، درحالی‌که واردات در همان سال 5 ميليارد و 206 ميليون ریال بود. درنتیجه ایران حتی توانست در حساب مبادلات غیرنفتی مازاد تجاری به‌دست آورد، اما متأسفانه به‌دلیل کودتا این روند ادامه پیدا نمی‌کرد.(کاتوزیان، 1387)
ـ در دوره 1332 تا 1340 درآمدهای نفتی افزایش می‌یابد. شهرنشینی با افزایش درآمد نفت روند صعودی را طی می‌کند. اين موضوع حاصل تحول در الگوهای استخراج و تمرکز مازاد اقتصادی است، اما از نظر وسعت به اندازه‌ای نیست که باعث بروز همه‌جانبه مشکلات شهری شود. در اين دوره شبکه شهری هنوز موزون است و میزان رشد سالانه جمعيت شهری به 57/4 درصد افزایش می‌یابد.
1-2-17-2 تحلیلي از روند شهرنشینی از سال1340 تا 1357
عوامل و مسائل زیادی در تحولات و روند شهرنشینی در این دوره مؤثر بودند. اقتصاد ایران در تقسیم کار بین‌المللی همانند کشورهای جهان سوم به شیوه تک‌محصولی سوق داده شده بود. اینبار نظام جهانی سرمایه‌داری شیوه دیگری را تجویز کردند و آن انتقال صنعت به کشور ایران بود. البته این صنعت پایه‌ای و مادر نبود، بلکه صنعتی بود که به جامعه سرمایه‌داری بهتر کمک می‌کرد تا حداکثر استفاده را از منابع و معادن کشور ایران ببرد. بنابراین صنایع مونتاژ و صنایعی که مواد اولیه را برای کشورهای صنعتی آماده می‌کردند درایران و عمدتاً در تهران مستقر شدند.(مشهدی،1374، 52)
ازسوي دیگر با انجام اصلاحات ارضی، روابط سنتی تولید در روستاها از هم پاشید و چیزی جایگزین آن نشد. در این دوره اشتغال نیروی کار در بخش صنعت و خدمات افزایش پيدا كرد و در بخش کشاورزی کاهش یافت. بخش کشاورزی با رشد کم خود هر چه بیشتر به یک بخش حاشیه‌ای در کل اقتصاد تبديل شد و اولویت توسعه به دیگر بخش‌های اقتصادی داده شد، براي نمونه اشتغال در برنامه سوم نسبت به برنامه دوم 1/6 درصد و در برنامه چهارم نسبت به برنامه سوم 1/8 درصد کاهش یافت. همزمان با موارد فوق کاربرد ماشین‌آلات در امر کشاورزی در سطح محدودتری باعث آزادشدن نیروی کار از فعالیت‌های کشاورزی و رانده‌شدن از زمین شد. از دیگر سو درآمدهای نفتی بیش از پیش در حال افزایش است. مازاد اقتصادی حاصل از نفت رابطه مستقیمی با میزان کار انجام شده در تولید آن ندارد، زيرا با اختصاص اندکی از نیروهای مولد یک اقتصاد نفتی به تولید نفت، حجم عظیمی از مازاد اقتصادی حاصل می‌شود. بخش عمده آن نه حاصل فعالیت تولیدی که حاصل اجاره نفتی است. از نظر تمرکز مازاد اقتصادی نفتی این مازاد در دست دولت متمرکز می‌شود، بدون اینکه بخش خصوصی در تمرکز آن سهمی داشته باشد. این مازاد سپس از طریق برنامه‌های عمرانی و بودجه‌های دولتی و اعتبارات، به بخش‌های دیگر اقتصاد انتقال می‌یابد و به سرمایه‌گذاری‌های مختلف تبديل می‌شود. تحول در سه عامل مالکیت ارضی، وابستگی به اقتصاد پولی و مکانیزه‌کردن کشاورزی به‌تنهایی برای وسعت‌گرفتن مهاجرت به شهر کافی نیست. شهرها در این دوره مکان تحقق مازاد اقتصاد ملی هستند.
برنامه‌های عمرانی که بودجه آن از محل این مازاد تأمین می‌شد در آغاز صرف بهبود زیرساخت‌های شهر و بین شهری شد و در مرحله بعد صرف سرمایه‌گذاری‌های صنعتی گرديد. گسترش زیرساخت‌های ارتباطی باعث رونق شهرها و گسترش زیرساخت‌های تأسیساتی و تجهیزاتی شد و کیفیت زندگی شهری را ارتقا داد. عوامل فوق سبب رونق فعالیت بخش ساختمان و افزایش انباشت سرمایه در این بخش شد. بدین‌ترتیب زمانی‌که عدم مهارت نیروی کار روستایی را از یک‌سو و رونق فوق‌العاده مشاغل ساختمانی را از دیگر سو در نظر می‌گیریم به یکی از عمده‌ترین علل مهاجرت نیروی کار از روستا به شهر پی خواهیم برد.
پیشرفت مناسبات سرمایه‌داری و انباشت سرمایه همه عوامل فوق را در یک یا دو شهر تشدید می‌کند. مقایسه رقم جمعیت تهران با دومین شهر در سه مقطع 1335، 1345و1355 به‌تنهایی بسیار گویاست و خود گواه این گرایش به تمرکز است. حاصل این تمرکز شدید، جابجایی نیروی کار از شهرهای کو چک و متوسط به شهرهای بزرگتر و متروپل است .در سال 1335 جمعیت تهران حدود 5/1 میلیون‌نفر و جمعیت تبریز 280هزار نفر، اصفهان 250 هزار نفر و مشهد 240 هزار نفر اعلام شده است، که به ترتیب تهران 5 برابر تبریز، 6 برابر اصفهان و5/6 برابر مشهد جمعیت دارد. در سال 1345 تهران 8/2 میلیون نفر جمعيت داشت. این رقم برای شهرهای اصفهان، مشهد و تبریز، به ترتیب 424،409،403 هزارنفر بوده است. در سال 1355 شهر تهران 5/4 میلون‌نفر جمعیت داشت. این رقم برای شهرهای مشهد، اصفهان، تبریز، به ترتیب 667،661،597، هزار نفر بوده است.
 اعداد فوق نمایانگر روند مهاجرت شدید به شهر تهران و پیشی‌گرفتن تهران از شهرهای پس از خود است. این مسئله خود اثرات زیانباری را بر شهر تهران گذاشته بود. یکی از بارزترین نمودهای مهاجرت از شهرها و روستاهای کوچک به تهران، گسترش حاشیه‌نشینی یا زاغه‌نشینی در اطراف تهران است. از سال 45 تاکنون این روند ادامه دارد و باعث زایش و رویش قارچ‌گونه شهرک‌ها و زاغه‌ها در اطراف و بعضاً در شهر تهران شده است. در این دوره 400 تا 600 هزار نفر مهاجرت کرده‌اند. 1282 آبادی کشور یا از بین رفته‌اند یا خالی از سکنه شده‌اند. این کاهش جمعیت به نفع شهرهای بزرگ بوده است، براي نمونه در سال 1352،2/43 درصد جمعیت تهران را مهاجرین تشکیل می‌دادند. تعداد مهاجرین يك ميليون و 523 هزار و 664 نفر بوده که از نقاط مختلف کوچ کرده بودند.(وثوقی،1366، 53)
بنابراین می‌توان گفت که محرک‌های اصلی مهاجرت در این دوره از یک‌سو اصلاحات ارضی و از دیگر سو افزایش چشمگیر درآمدهای نفت بود که  به بخش‌های شهری تزریق شده بود.
درباره شبکه شهری در این دوره می‌توان گفت در مقایسه با دوره (1300 تا 1340) از شکل کهکشانی خارج شده و به شبکه شهری زنجیره‌ای تبدیل شده است. در دوره قبلی هنوز یک کلانشهر اصلی که بتواند تمام فعالیت‌ها را به خود جذب كند شکل نگرفته بود. ارتباط ارگانیکی بین روستاها و شهرهای کوچک و بزرگ هنوز وجود داشت، اما از دهه 40 به بعد به علت تمرکز شدید درآمدهای حاصل از نفت در تهران و چند شهر دیگر همگونی نسبی قبلی شبکه شهری از بین رفته و از نظر شکل به شبکه شهری زنجیره‌ای تبدیل شده است، به‌طوری‌که در این دوره دگرگونی و تغییرات در کل شبکه شهری به‌طور یکنواخت صورت نگرفته، بلکه صرفاً مکان‌های خاصی جاذب عملکرد جدید شده‌اند، درنتیجه شهرهای کوچک و متوسط عملکرد خود را از دست داده‌اند بدون اینکه عملکرد جدیدی به‌دست آورند، از این‌رو ارتباط ارگانیک منطقه با این‌گونه شهرها دچار گسست شد و ارتباط جدیدی بین مناطق مختلف و متروپل تهران از یک‌سو و شهرهای بزرگ دیگر برقرار شد که حاصل آن گسیختگی در شبکه‌های شهری محلی و در کل گسیختگی در شبکه شهری ایران بود.
1-2-17-3 شهرنشینی پس از انقلاب‌اسلامی
بازتاب فضایی انقلاب اسلامی و نتایج آن خیلی زود در فضای کالبدی و فضایی شهرهای ایران نمایان شد. مسائل و مبارزات سیاسی جریانات و مبادلات فکری و انقلابی، شهر را به کانون عمده این تحولات تبدیل کرد. روند رو به رشد جمعیت در شهرها که پيش از انقلاب آغاز شده بود همچنان و بعضاً با رشد بیشتر ادامه یافت. شروع و ادامه جنگ تحمیلی نیز این جریان را سرعت داد. ازسوي دیگر پس از انقلاب مشکلاتی نیز دامنگیر کشور شد؛ مشکلاتی چون کاهش درآمد حاصل از فروش نفت به دنبال تحریم اقتصادی و مشکلاتی که به سبب وجود موانع در واردکردن مواد اولیه قطعات و ماشین‌آلات مورد نیاز صنایع وابسته به‌وجود آمده بود. این مشکلات همه به گردش سرمایه و کالا در بخش‌های کشاورزی، صنعت و ساختمان لطمه وارد کرده و در بخش خدمات رواج پیدا کرده است. از دیگر سو شروع جنگ ایران و عراق زمینه را جهت مهاجرت جمعیت از مناطق جنگ‌زده به‌سوي نواحی دور از جنگ مهیا كرد. همچنین مهاجرت مهاجرین خارجی از کشورهای افغانستان و عراق نیز سرعت رشد شهرها را افزایش داد. افزایش زاد و ولد نیز به علت کنترل جمعیت و تبلیغات به رشد شهرنشینی بیش از پیش کمک کرد، براي نمونه رشد جمعیت در سال‌هاي 65 ـ 55، 9/3 درصد بوده است.
در سرشماری 1365 کل جمعیت کشور 9/49 میلیون‌نفر و جمعیت شهرنشین 9/26 میلیون بوده که 54 درصد کل جمعیت کشور را تشکیل می‌داده است. این دهه به دلیل عبور جمعیت شهرنشین ایران از مرز 50  درصد جمعیت کل کشور، به عنوان یک دهه مشخص در تاریخ ایران است.
از عوامل بارز این دوره افزایش جمعیت شهرهای پرجمعیت و فاصله‌گرفتن آنها از شهرهای با جمعيت متوسط کشور بود. هفت شهر بزرگ کشور به سرعت بر جمعیت خود افزودند و به‌موازات شهر تهران به کانون‌های عمده جمعیتی کشور تبدیل شدند. این عامل بر گسیختگی شبکه شهرهای ایران همچون پس از دهه 40 کمک کرده است. شهرهای بالای صدهزار نفری به 41 شهر افزایش یافت و شهرهای مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، اهواز، باختران و قم به همراه بقیه شهرهای بالای صد هزار نفری، عمده‌ترین جمعیت شهری را در خود جذب کردند. با این حال فاصله جمعيتي بین تهران و هفت شهر بزرگ زیاد بوده و از دیگر سو بین هفت شهر بزرگ و شهرهای پس از خود نیز فاصله زیادی وجود دارد. مجموعه دگرگونی‌های فضایی فوق بیانگر افزایش سریع وزن و سهم جمعیت شهری و نظام شهری است.
در سرشماری1370 سهم جمعیت شهری به کل کشور به 57 درصد افزایش یافت و بقیه در روستاها ساکن بودند. تعداد شهرهای بالای یکصد هزار نفری به 48 شهر و شهرهای میلیونی به 4 شهر افزایش یافت. در مجموع رشد چشمگیری در نظام شهری نسبت به سرشماری 1365 احساس نمی‌شود، ولی روند رشد شهرنشینی با کاهش محسوس ادامه دارد. رشد جمعیت سالانه 4 درصد در سال است که نسبت به سال 65 کاهش یافته، ولی با این وجود افزایش جمعیت شهری در پنج سال 1365 تا 1370 به میزان تقریبی 5 میلیون نفر، رقم قابل‌توجهی را نشان می‌دهد که می‌تواند مسائل و مشکلات شهرنشینی را مطرح كند. سهم شهرنشین استان‌ها در کل جمعیت شهرنشین کشور نیز نشان‌دهنده عدم‌تعادل در پراکندگی جمعیت شهرنشین در سطح ملی است. در کل کشور، استان تهران با 2/27 درصد جمعیت شهری سهم خود را همچنان افزایش داده است. شهر تهران به تنهایی 3/20 درصد جمعیت شهرنشین را به خود اختصاص داده است. استان‌های خراسان با 63/9 درصد، اصفهان 69/7 درصد، آذربایجان شرقی 2/7 درصد و خوزستان و فارس تقریباً 6 درصد پس از تهران بیشترین جمعیت شهرنشین را به خود اختصاص داده‌اند. در این میان کهکیلویه و بویر احمد با 47/0 درصد و ایلام 66/0. درصد به ترتیب کمترین سهم را از جمعیت شهرنشین برخوردارند.
براساس سرشماری 1385 کل جمعیت کشور به 70 ميليون و 472 هزار و 846  نفر رسید. سهم جمعیت شهرنشین کشور حدود 48 ميليون و 245 هزار و 75 نفر بوده است، به عبارت دیگر 68 درصد جمعیت شهرنشین و 32درصد را جمعیت روستانشین تشکیل می‌داد. جمعیت شهرنشین سال 85 نسبت به سال 70، رشدی حدود 11درصد را نشان می‌دهد که حاکی از مهاجرت روستانشینان به شهرهاست و افزایش 52 درصدی شاغلین بخش خدمات در سال 85  مؤید همین مسئله است. در این سال جمعیت شهر تهران حدود 8 میلیون را نشان می‌دهد که نسبت به سال 75 از رشد حدود 15 درصد برخوردار است. شهرهای میلیونی به عدد 6 می‌رسد: تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، کرج، شیراز و اهواز. شهر تهران نسبت به گذشته فاصله خود را با شهرهای دیگر حفظ کرده است که حاکی از تسلط شهر تهران بر شبکه شهری ایران است.
نسبت جمعیت شهری به روستایی طی دهه 1375 تا 1385 در تمام استان‌ها روند افزایشی داشته است، اما این میزان در تعدادی از استان‌ها افزایش بیشتری را نشان می‌دهد. نسبت جمعیت شهری در استان‌های اصفهان، تهران، قم و یزد به‌ترتیب از رقم 89/2، 23/6، 32/10 و 68/2 در سال 1375 به 99/4، 55/10، 45/15 و 93/3 در سال 1385 افزایش یافته است.
شهرهای استان تهران 6/28 درصد مهاجران وارد شده طی دهه 1385-1375 به شهرهای کشور را به‌ خود اختصاص داده‌اند و شهرهای استان‌های خراسان رضوی و اصفهان با تفاوت قابل‌توجه با استان تهران با نرخ 5/7 و 3/7 درصد در رتبه‌های بعدی جذب مهاجران قرار دارند. استان‌های ایلام، خراسان جنوبی و خراسان شمالی پایین‌ترین جذب مهاجر را طی این دهه داشتند.
توجه به تحولات روند شهرنشینی، الگوی توزیع جمعیت شهری در کشور و استان‌ها از موضوع‌های قابل توجه و بررسی است. اگر چه بين شهر‌نشيني و توسعه انساني همبستگي بالایي وجود دارد، اما رشد شتابان آن بدون برنامه‌ریزی و سیاستگذاری، پیامدهایی را در پي دارد. در سال 1385 شهرنشيني در کشورمان نسبت به سال 1335 بيش از دو برابر شده است. شهرنشینی امروز زندگی همه مردم را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
کاهش جمعیت روستایی در کشورمان حاکی از این است که شهرنشيني در کشور به‌طور عمده نتيجه مهاجرت جمعيت بخصوص از مناطق روستايي به شهرهاست. كاهش مرگ‌ومير كودكان در مناطق روستايي و بالابودن باروری زنان روستايي در چند دهه گذشته سبب افزايش طبيعي جمعيت در روستاها نسبت به شهرها شد.
نتایج این بررسی نشان می‌دهد رشد شهرنشيني در كشور ما داراي چند ويژگي عمده مانند شتابان، تمركزگرايانه و ناشی از مهاجرت است. شهرنشيني با خود پيامدهاي مثبت و منفي فراواني دارد، بخصوص سهم الگوي شهرنشيني در اين بین قابل‌توجه است. بروز مشکلات اجتماعی، حاشیه‌نشینی و بيكاري پنهان از نتایج گسترش بی‌حد و حصر جمعیت شهری است. با گسترش شهرهای بزرگ بویژه کلانشهرها، افراد در این شهرها با مشکلات متعددی روبه‌رو شده‌اند که از مشخص‌ترین آنها افزایش تقاضا و کمبود مسکن، ساخت‌وساز ناایمن، مشکلات زیست‌محیطی و آلودگی‌های مرتبط با آن است. مطالعه شهرنشيني جمعيت كشورمان نشان مي‌دهد كه عمده جمعيت شهري در شش كلانشهر كه بيشتر شركت‌هاي بزرگ، دانشگاه‌هاي مادر، کارگاه‌ها و كارخانه‌هاي توليدي و امكانات عمده كشور را در برمي‌گيرد، متمركز هستند.  به‌دنبال افزایش معضلات ناشی از رشد شهرگرایی و تمرکز در شهرهای بزرگ، شایسته است در روند برنامه‌ریزی‌ها به‌سوي شهرهای میانی و کوچک توجه شود و در این راستا برنامه‌ریزی‌های عمرانی منطقه‌ای به سود شهرهای کوچک یا میانه باشد، زیرا شهرهای بزرگ بیش از حد رشد کرده‌اند و باید سیاست‌های برنامه‌ریزی شده در راستای تمرکززدایی در کلانشهرها اجرا شود.
1-2-18 شهر تبریز
1-2-18-1 نام و قدمت تاریخی تبریز- قبل از اسلام
«مسأله قدمت تبریز یکی از ابهامات تاریخ است. این سوال همیشه در ذهن نویسندگان و محققان و علاقمندان مسائل تاریخی بوده که آیا تبریز کنونی یکی از شهرهای قدیم آذربایجان است یا نه ؟». (نیکنام لاله ، ذوقی ، 1374، 34)
«در حوادث و پیکارهای قدیم، نامی از تبریز دیده نمی شود. شاید در دوران های خیلی پیش، شهر قابل توجهی مثل امروز نبوده است. در بعضی نوشته ها، بنای اولیه ی این شهر را پس از بعثت « محمد» پیامبر بزرگ اسلام و یا در زمان خلیفان عباسی می دانند». (جوادی ، 1350، 63)
وارتان تاریخ نویس ارمنی در قرن چهارده درباره این شهر چنین نوشته است : « …. تبریز را خسرو آرشاکی(اشکانی) حکمران ارمنی برای انتقام گرفتن از آرادمش (اردشیر) نخستین پادشاه دودمان ساسانی، قاتل آرتباخوس (اردوان) آخرین پادشاه پارت بنا کرده است». (همان، 63)
«زمان پیدایش و موقعیت اولیه تبریز تاکنون مشخص نشده است. در منابع علمی و تاریخی به نظرات متفاوتی پیرامون این مسئله برمی خوریم. صرف نظر از اینکه بسیاری از منابع سده های میانه، بنای تبریز را مربوط به زبیده خاتون همسر هارون الرشید دانسته اند، مسئله پیدایش آن همواره محل بحث بوده است». (عون اللهی سید آقا، م زارع شاهمرسی ، 1389، 41)
«حمدالله مستوفی از منشیان دستگاه خواجه رشیدالدین فضل الله در مورد تبریز (به نقل از جوادی، 1350، 64) چنین نوشته :« … سال 175 (755 میلادی) زبیده خاتون همسر هارون الرشید خلیفه ی عباسی به تب نوبه مبتلا شد، چون هنگام اقامت در این شهر به وسیله ی پزشکان و در اثر لطافت هوا شفا یافت، این شهر را « تب ریز » نام گذاشته اند… دارالملک آذربایجان در ماقبل تاریخ مراغه و اکنون شهر تبریز است که پاکیزه ترین بلاد ایران است. حقوق دیوانی در آذربایجان در زمان سلجوقیان و اتابکان قریب 20000 تومان تبریز سه شهر است. تبریز از اقلیم چهارم است».
«در کتاب شاردن و مینورسکی نویسندگان مدعی شده اند که تراوا «تورا» و گابریس که بطلمیوس از آن یاد می کند همان تبریز است. منتها با گذشت زمان تغییراتی در آن رخ داده و حال به صورت تبریز درآمده است». (نیکنام لاله، ذوقی، 1374، 35)
«با توجه به اینکه قدمت تاریخی تبریز به قبل از ظهور اسلام و سلسله ی ساسانی بدانیم، چون در اطراف این شهر، در دامنه ی سهند، چشمه های آب گرم ریزان و جوشان وجود داشته اند، ممکن است به این سبب اینجا را «تف ریز» ، «تب ریز» یعنی گرما ریز، گرما بیز نام داده باشند و یا همان طور که در بعضی از نوشته ها یاد شده، به سبب آتشکده ای که سابقاﹰ در این محل وجود داشته است «تف ریز» ، «تف بیز» نام گذاری کرده اند که در اثر گذشت زمان به تبریز تغییر یافته است». ( جوادی شفیع،1350، 64)
«تاورینه و شاردن اکباتان قدیم ماد، و سبئوس مورخ ارمنی شهر کازا را به جای تبریز حساب کرده اند. گیز سفیر انگلیس که در 1216 ق. (1801 م.) همراه سرجان ملکم به ایران آمده بود، نوشته است که تبریز همان شهر قدیمی کازا است. تقریباﹰ چهل سال بعد از گیز، فلاندن که از طرف دولت فرانسه با ایران آمده بود، ضمن بحث از تاریخ باستان این گونه بیان کرده است که کسانی نام قدیم تبریز را به صورت کابریک، اکباتان و کازا ذکر کرده اند». (عون اللهی،1389، 41)
«نادر میرزا می گوید : در نامه های باستانی نبشته اند ….. آذرآبادگان را اشکانیان فرو گرفتند …. تا اردشیر اردوان اشکانی را بکشت…. آذربایجان را به پادشاهی خود افزود و این به سال 226 از میلاد بگذشته بود. با اندک فرصتی خسرو کبیر، آن ملک را از اردشیر ساسانی بستد و به سال 253 میلاد شهر « داوریژ » را عمارت کرد». (نیکنام لاله، ذوقی، 1374، 36)
«صاحب مرات البلدان می گوید : به سبب قریب المخرج بودن « د » و « ت » داوریژ تبدیل به تاوریژ و اندک اندک توریز گردید و چون اختلاف لغت عرب و عجم درجه ای کمال یافت «ژاوی» فارسی نیز «زای» عربی شد و در ذهن عامه توریز ماند و خواص «واو» را قلب «بباء» نموده و تبریز گفتند».(همان، 35)
«فاوستوس مورخ ارمنی که حوادث سده چهارم میلادی را تا سال 387 م. در اثرش آورده، جنگ شاهپور دوم ساسانی (309- 379 م.) را با واساگ سردار ارمنی در سال های 375-376 م در تبریز به تصویر کشیده است: …. پادشاه ایران با سپاهیان خود به ارمنستان و سپس آتروپاتنه هجومی ترتیب داد. ارتش ایران در تاورژ اردو زد. واساگ با سپاه دویست هزار نفری خود قرارگاه پادشاه ایران را در آنجا آتش زد. در آنجا تصویر پادشاه را یافته و با پیکان آن را درید». (عون اللهی،1389، 42)
«آن چنان که معلوم است هیچ شهری به یکباره پدید نمی آید و شرایط اقتصادی و اجتماعی معینی برای پیدایش آن لازم نیست. شهرها با پیدایش طبقات و دولت به وجود می آیند. از قدیم شهرها در جاهایی مساعد برای دفاع در برابر دشمن ساخته می شدند». (همان ، 43)
«تارویی- تارماکیس یا همان تبریزی که در کتیبه سارگون از آن نام برده شده، در محل کنونی یا کمی آن طرف تر قرار داشت. بدین ترتیب تبریز کنونی نخستین بار به شکل تارویی- تارماکیس ، بعدها در منابع عربی به صورت تبریز و تبریز، در منابع پارسی تبریز و در منابع پیش از میلاد به گونه تاوریژ و داورژ ضبط شده و در لهجه محلی آذربایجان به صورت تربیز آمده است». (همان ، 50)
1-2-18-2 نام و قدمت تاریخی تبریز-بعد از اسلام
«تاریخ تبریز بعد از اسلام بر عکس قبل از اسلام مشخص و گویا است و نیازی نیست از زوایای تاریخ شواهدی گرد آوریم. تاریخ نویسان و محققین درباره تاریخ این شهر در اوایل سال های بعد از اسلام چیزی را درج نکرده اند. در سال اول هجری نامی از آن نبرده اند، شاید پس از ویرانی یا در همان حال، روستایی بی نام و نشان بیش نبوده و تا اواخر قرن دوم هجری شهرت و اهمیت نداشته است. والا چگونه می توان قبول کرد از جمیع شهرهای آذربایجان در این سال ها نام برده اند، ولی از تبریز سخنی نگفته اند». (نیکنام لاله، ذوقی، 1374، 37)
«ولادبمیر مینورسکی نشان می دهد که نام تبریز به صورت کنونی در منابع عربی، در دوره حمله عرب ها به آذربایجان نیامده است. ولی در منابع عربی سال 25 ق. (645-646م.) به نام تبریز برمی خوریم. در سال 141 ه.ق (758-759م.) در زمان خلافت ابو جفعر منصور، تعداد زیادی از یمانیان به همراه یزید بن حاتم از بصره به آذربایجان کوچ کرده اند. رواد بن المثنی الازدی از یمانیان مهاجر، حاکم منطقه ای از تبریز تا بذ گشت. او تبریز را اقامتگاه خود کرد. زمانی که رواد به اینجا آمد، تبریز قصبه ای متوسط بود».(عون اللهی، 1389، 51)
«در اوایل سده نهم میلادی دژی مستحکم در تبریز وجود داشت. بابک رهبر حرکات آزادیخواهانه علیه خلافت، در سنین شانزده تا هیجده سالگی به مدت دو سال در تبریز، به محمد بن الروادی الازدی خدمت کرد و در هجده سالگی نزد پدر رفت. در این زمان دژی استوار در تبریز بود. طبری در بحث از حوادث سال 220 قمری (835 م) بیان می کند که دو دژ به نام «تبریز» و «شاهی» در دست محمد بعیث از نسل روادیان بوده است».(همان ، 51)
«در سال 372 ه.ق مولف حدود العالم همانجا که اردبیل را قصبه و مراغه را شهر بزرگ آذربایجان معرفی کرده، تبریز را شهر کوچک نامیده است. تبریز در زمان معروفیت نداشته تا با شهرهای دیگر آذربایجان برابری کند تا اینکه در اواسط قرن چهارم شهر از معروفیت خاصی برخوردار می شود، تا جایی که جغرافی نویسان معاصر زبان به توصیف این شهر گشوده اند و در قرن پنجم و ششم صورت مستحکم تری به خود می گیرد». (نیکنام لاله، ذوقی، 1374، 38)
«تبریز در عهد مغول و آن روزها که از حمد الله مستوفی لقب « قبله الاسلامی » گرفت، پایتخت کشور بود و بیش از پیش ترقی کرد، مردم از هر سوی بدانجا گرد آمدند و به بیرون شهر عمارت کردند، به مرتبه ای که بر هر دروازه زیادت از اصل شهر آبادانی پیدا کرد». (همان ، 39)
اوج شکوفایی تبریز از زمانی شروع شد که این شهر به عنوان پایتخت ایلخانیان انتخاب شد. شهرتبریز در دوران تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسله صفویه پایتخت ایران بوده است. تبریز در دوره قاجار شهر ولی عهد نشینی این سلسله بود و ولی عهدان سلسله قاجار در این شهر اقامت می گزیدند.
شهر تبریز از ابتدای حیات خود نقش مهمی را در رویدادهای منطقه ای ایفا کرده است؛ از مقابله با دشمنان خارجی همچون عثمانی و روسیه تا پیشگامی در انقلاب مشروطه و غیره.امروزه نیز شهر تبریز یکی از شهرهای مهم ایران محسوب می شود و در زمینه تولیدات فرهنگی، علمی، صنعتی، کشاورزی و …. از پیشگامان کشور محسوب می شود.
1-2-19 تعریف شهروندی
شهروندی همانطور که روشن است از مشتقات شهر است. شهروندی را قالب پیشرفته «شهرنشینی» می‌دانند. به باور برخی از کارشناسان، شهرنشینان هنگامی که به حقوق یکدیگر احترام گذارده و به مسئولیت‌های خویش در قبال شهر و اجتماع عمل نمایند به «شهروند» ارتقاء یافته‌اند. شهروندی تا پیش از این در حوزه اجتماعی شهری بررسی می‌شد اما پس از آن شهروندی مفاهیم خود را به ایالت و کشور گسترش داده‌است، اگرچه امروزه بسیاری به شهروندی جهانی نیز می‌اندیشند. شهروندی امروزه کاربردها و معانی مختلفی یافته‌است.
1-3 شناخت مفهوم پایداری
1-3-1 شناخت پایداری
1-3-1-1 لغت پایداری
دهخداپايداريرابهمعنايبادوام،ماندنيآوردهاست.(دهخدا،47)
معنای کنونی واژه پایداری که در این بحث نیز مد نظر می‌باشد عبارتست از:« آنچه که می‌تواند در آینده تداوم یابد.
1-3-1-2 مفهومپايداري
مفهومپايداري،تأميننيازهايامروزرابدونبهمخاطرهانداختننيازآيندگان،موردتوجهقرارميدهد.توسعهپايدارمشتملبرچهاربعدزيستمحيطي،اقتصادي،اجتماعيوفرهنگياست. (صالحی ساسان، محمدی مریم، فصلنامه معماری و شهرسازی، شماره 81)
1-3-1-3 توسعهپایدار
توسعهپايداربهتعبيريبرقراريتعادلبينتوسعهومحيطزيستميباشد. اولينباراينمفهومبهطوررسميتوسطبراندتلنددرسال1987درگزارشآيندهيمشتركمامطرحشد.دراينگزارشهدفازتوسعهپايداررفعنيازهاينسلحاضربدونتضييعتوانايينسلآيندهبرايرفع نيازهايشانمعرفيشدونيازهايانسانباتوجهبهتوانايينسلآيندهدردريافتنيازهالحاظشد. حاصلاينتعريفجديدسنديازكنفرانسمللمتحد درزمينهيمحيطزيستوتوسعهپايداربهعنوانيكطرحكارتوسعهپايداربرايقرن21شد. (طباطبايي، 1392)
وقتیازتوسعهپایدارصحبتمیشود،منظورتوسعهایاستکهبهبقایبشرورفاهکاملوهمه جانبهآنمینگرد. توسعهپایدارباتمامزنجیرهها،فرایندهایپویا،منابعانسانی،منابعطبیعیو نظامسختافزاریجامعهدریکشکل تعاملیاستودرصددایجادتعاملبینحالوآینده، انسانوطبیعتوعدالتورفاهبینودروننسلهاست. (موسایی، احمدزاده، 1383)
اينتوسعه،بهمفهومارتقايكيفيتزندگيهمراهبا پشتيبانياززيستبوماست. (صالحی،محمدی،1384)
آن نوعتوسعهایاستکهازطریقاستفادهازابزاروفناوریبه حفاظتازمنابعمحیطیوسامانه هایزیستیدرعیناستفادهاز آنهاپرداختهوازاینجهتبربالاتررفتنکیفیتزندگینسل های امروزو فرداتأکیدکند.(مفیدی، مظفرزاده، 1393)
توسعهپایدار،مفهومجدیدياستکهپسازانقلابصنعتیومعضلاتایجادشدهدررابطهباصنعتیشدنشهرهاوتوسعهتکنولوژیکشهرها،وازطریقپیوندبینابعادمختلفتوسعه(اقتصادي،فرهنگی،سیاسیواجتماعی)وتوجهخاصبه ملاحظات اکولوژیکی،شکلگرفتهاست. توسعهپایداردارايرویکرديجامع،طبیعتگراوانسانمدارودربردارندهمفاهیمارزشمنديدرزمینه حفظ،ارتقاوبهبودسلامتانسانهاونظامهاياکولوژیکیدربلندمدتوتأمیننیازهايبشري،بدونازبینبردنتوانایینسلآینده استورسیدنبهپویاییاقتصادي،محیطزیستقابلزندگیوبرابرياجتماعیازابعادمهمآنبهشمارمیآید.
تعریفتوسعهپایدارشایدبتوانبهتعریفیسادهوفرایندگرااکتفاکرد : توسعهپایدارآننوعتوسعهاياستکهسلامتانسانونظامهاياکولوژیکیرادربلندمدتبهبودبخشد.توسعهپایدارتوسعهاي استکهنیازهايحالانسانراباتوجهبهتوانایینسلآیندهدردریافتنیازهایشمدنظردارد.(کامران کسمایی،1390)
كلمهتوسعهدراينجا بردوجنبهمهمدلالتدارد:
1 (توسعه،محدودبهنظامهاوفضاهايخاصينميشود،بلكهبهكلجهانوهركهوهرچهدرآناستقابلاطلاقميباشد،چهدرزمانحالوچهدرزمانآينده.
2)تداوموپيشرفت،هدفاصليتوسعهميباشد.

در زیر چند مورد از تعاریف ارائه شده از توسعهپايدار نقل می شود :
– توسعهایکهنيازهایزمانحالرابرآوردهسازدبدونآنکهتوانايینسلهایآيندهدربرآوردهسازینيازهايشانرابه خطراندازد. دراينتعريفدومفهومکليدیوجوددارد: مفهومنيازها بهويژهنيازهایاساسیجهانفقير،بهکدام اولويتمهمتربايدتخصيصدادهشود وموضوع محدوديت کهبهواسطهیشرايطفناوریوسازماناجتماعیبرتوانايیهایمحيطیبرایدستيابیبهنيازهایاکنونوآيندهتحميلشدهاست.
– متعادلساختننيازبهتوسعهورشددرمقابلنيازبهطبيعتومحيطزيستضمناينکهنيازهای نسلکنونیبدون درخطرقرارگرفتننيازهاوآرزوهاینسلهایآينده،برآوردهشود.
– توسعهایکهتضميندهد : استفادهازمنابعومحيطزيستدرزمانکنونیهيچآسيبیبهدورنمایاستفادهینسل آيندهواردنمیسازد.
– نگهداریومحافظتازاکوسيستممتنوعوگوناگونخاک،گياهان،جانوران،حشراتوآغازيانضمناينکه بهرهوریجنگلهاثابتباقیبماند.
– بهبودکيفيتزندگیانسانهايیکهازظرفيتهایاکوسيستمهایاطرافشاناستفادهمیکنند .
– اينلغتبهمعنایدستيابیبهتوسعهیاقتصادیواجتماعیدرمسيریاستکهمنابعطبيعیيککشورراتهی نکند.
– فعاليتهایانسانیکهزيانهایهميشگیبهمحيطزيستواردنسازديامنابعمورداستفادهبراینسلهایآيندهراغارتنکند.
– دستيابیبهاهدافاقتصادیواجتماعی،بهگونهایکهدربلند مدتمنابعنگهداریشوند،محيطزيستمحافظت شودوتندرستیورفاهانسانهاتضمينگردد.
– توسعهاقتصادیکهبدونکاهشوتحليلدرآمد،منابعومحيطزيستنسلهایآيندهتحققيابد.
– استفادهازمنابعبهگونهایکهسامانههایطبيعیفرصتيابندتاآنهارابازسازیکنندوپرهيزازايجادآلودگی هايیکهسامانههایزيستیرانابودمیکنند.
مثلث پایداری
1-3-2 ابعاد توسعه پایدار
از آنجا که برطبق آمار 50 درصد ذخائر سوختی در ساختمانها مصرف می‌شود لذا جستجوی راه حل اساسی برای این معضل بدیهی می‌ نمود. نکته دیگر اینکه؛ علاوه بر توجه به طبیعت، توجه به انسان نیز در اهم موارد قرار گرفت. انسان مدرن که در پس جوامع صنعتی به ابزار بدل شده است نقطه اصلی توجه توسعه پایدار می‌باشد و می‌توان گفت طراحی پایدار و توسعه پایدار بخاطر ابعاد انسان‌مدارانه و انسان‌گرایانه ارزش و اعتباری خاص یافته‌اند.
اما در کل توسعه پایدار در سه حیطه دارای مضامین عمیقی است:
1. پایداری محیطی 2. پایداری اقتصادی 3. پایداری اجتماعی
در راستای تحقق اهداف توسعه پایدار، « پایداری زیست محیطی » در ارتباط با معماری اهمیت زیادی دارد و مسائل زیست محیطی که آینده بشر را به خطر انداخته است معماران را به چاره اندیشی واداشته است.
هدف کلی توسعه پایدار
1-3-3 پایداری اجتماعی
در ارتباط بین این عوامل، نقش عامل اجتماع به مراتب از دو مؤلفه دیگر مهمتر است. زیرا این مؤلفه می تواند عامل سازندگی، توسعه و یا تخریب و تضییع دو مؤلفه دیگر باشد و شرایط ناپایدار اجتماعی می تواند نهایتاً به ناپایداری محیطی و اقتصادی منجر گردد. بطور مثال چنانچه درفرایند توسعه به خصوصیات و ویژگی های جامعه ساکن و فرهنگ آنها توجه نگردد ممکن است با مقاومت و برخورد ساکنان مواجه گردیده و این فرایند به ناپایداری شهر منجر گردد.
پایداری اجتماعی یعنی حفظ سرمایه اجتماعی.چهارچوب اصلی جامعه را می‌سازد و هزینه کار با یکدیگرهمکاری را کاهش می‌دهد و با به وجودآوردن اعتماد از هزینه مبادله می‌کاهد فقط مشارکت منظم در جامعه و جامعه مدنی قوی (شامل حکومت) می‌تواند چنین وضعی ایجاد کند.
– انسجام اجتماع برای نفع متقابل، همبستگی میان گروههای مردم، تعامل، تساهل و تحمل، محبت، صبوری، هم‌یاری، عشق، معیارهای صداقت و درستی، نظم و اخلاق مورد وفاق عموم، تعامل‌های فرهنگی و مذهبی، این عوامل تشکیل‌دهنده سرمایه اجتماعی هستند و بدون چنین عواملی سرمایه اجتماعی به سرعت مستهلک می‌شود (مثل سرمایه فیزیکی)
– اهمیت ایجاد و حفظ سرمایه اجتماعی برای ایجاد پایداری اجتماعی هنوز به درستی فهمیده نشده است سرمایه‌داری نوع غربی سرمایه اجتماعی را تضعیف می کند زیرا رقابت و فردگرایی را بر تعاون و اجتماع گرایی ترجیح می‌دهد.
– خشونت هزینه اجتماعی عظیمی است که در جوامعی که سرمایه‌گذاری کافی روی سرمایه اجتماعی نشده است باید پرداخت شود. خشونت و گسستگی اجتماعی بزرگترین موانع پایداری هستند.
“تغييراتيكهبرايبهبارنشستنآيندهپايدارضرورياست،هموارهقيدوبندفرهنگ اجتماعيهرجامعهميباشدولازمهآنتغييروبازبينيالگوهاوارزشهاياجتماعيناهمسانو نيزاحياءباورها،سنتهاوالگوهايياستكهرشددرفرهنگتاريخييكجامعهداشتهوموافق ومنطبقباتفكرپايداريميباشد .نخستينقدمدراينفرآيندتضمينقطعيدررفعنيازهاي اصليجامعهاست.
همچنيناقتصادداناننقشنظامهاياجتماعيرادرنيلبهفرآيندپايداررشداجتماعي بهكمكدواصلسرمايهانساني وسرمايهاجتماعي توضيحميدهند.
جامعهپايدار: براينمبناجامعهپايدار،جامعهاياستكهدرآنهمزيستيمتعادلجامعه انسانيومحيطزيستطبيعيدرراستايبهرهمنديتواماناجتماعي–اقتصاديبرقرارگردد.
خصوصياتچنينجامعهايعبارتنداز:
الف)بهرهمنديمكفيازسرمايههاياصلی
ب)مشموليت / دربرگيرندگيتنوعنژاديو فرهنگيو… درجهتافزايشسرمايهاجتماعي
ج)برخورداريازسلامتورفاه
د) برخورداريازآموزش
ه)رشدوارتقايتعاملاجتماعي
و)برخورداريازاصولوارزش هايپايدار

1-3-4 پایداری اقتصادی
مراد از پایداری اقتصادی حفظ سرمایه اقتصادی است. با وجود این پایداری اقتصادی را می‌توان براساس ارزش افزوده درآمد تعریف کرد، همانطور که هیک(Hick) به شکل زیر تعریف کرده است:
“میزانی که هر فرد می تواند طی یک دوره مصرف کند و در انتهای دوره از نظر رفاهی همان وضع آغاز دوره را داشته باشد.”
–  سرمایه ساخته شده را می‌توان جایگزین کرد. معمولا سرمایه ساخته شده اضافی وجود دارد.
– به طور سنتی، اقتصاددانان توجه اندکی به سرمایه طبیعی داشته‌اند (جنگل‌ها، هوای پاک وغیره) می‌بایست به معیارهای سنتی تخصیص و کارآیی عنصر سومی بنام اندازه (مقیاس) را نیز افزود. اضافه کردن این عنصر اندازه رشد را محدود می‌کند و این پرسش که چه میزان رشد اقتصادی مطلوب است؟ را وارد نظریه اقتصادی می‌کند. یا به سخن دیگر چه میزان ماده و انرژی از محیط زیست به مواد زائد یا ذخیره تبدیل بشود.
– از آنجا که ارزشهای اقتصادی با پول محاسبه می‌شود. اندازه‌گیری سرمایه طبیعی، سرمایه بین نسلی و منابع در دسترس عموم مثل هوا با مشکلات زیادی روبروست.
پايداريدراقتصادراميتواندرايجادرشدعادلانهومتوازنجامعهانسانيوتضمينبهرهمنديتكتكانسان هادرطولزمانبدونواردآوردنخدشهبهمنابعزيستي،طبيعيوفرهنگيتعريفنمود.

1-3-4-1 اقتصادباحساسيتبومشناختي
– نظاممبتني بر ارزش (اقتصاددانانسبز ، اقتصادراوسيله ونه هدف در جهت نيل به توسعه پايدار مي دانند) 3 – نظامعادلانه 4- تأكيد بر اقتصاد محلي 5- تنوع و پيچيدگي 6- ارزشنهادنبهجامعه 7- بهره وري

1-3-5 اهداف توسعه پایدار
• نيازهاي اساسي
• بهبود و ارتقاء سطح زندگي براي همه
• حفظ و اداره بهتر اکوسيستم ها
• و آينده اي امن تر و سعادتمند تر براي انسانها.
1-3-6 آموزش و توسعه پایدار
آموزش،اثربخشترینسازوکارجامعهبرایمقابلهبابزرگترینچالشاینقرن؛یعنیتوسعه پایداراست . توسعهپایداربهانسانهایکلنگر،دارایتفکرسیستمی،دارایبینشمیانو فرارشتهای،آگاه،خلاقومشارکتجونیازدارد . تولید منابعانسانیواجدشرایطفوق،نیازمند گسترشآموزشتوسعهایدرراستایتوسعهپایداربودهکهاینامرخودازبزرگترین چالشهایتوسعهپایدارمیباشدکهبرایتداومحیاتخودنیازمندآناست.( موسایی ، احمدزاده، 1383)
1-3-7 توسعةپايدارشهري
ابعادتوسعةپايدارشهريمشتمل برابعادمحيطيواقتصاديواجتماعياست. درپايداريمحيطي،بهحفاظتازسرمايههايطبيعيتوجه ميشودواينخودازطريقپايداريمحيطيوارضيتحققمييابد . اوليبااكوسيستمهايطبيعي مرتبطاستودوميباارزيابيتوزيعفضاييفعاليتهايانسانيوشكلشهرروستا. درپايداري اقتصادي،بهكارآمديسيستمهاياقتصادي(مؤسسات، سياستهاوقوانينعملكردي)،بيشترو گستردهترتوجهميشودوبدينترتيبپيشرفتكميوكيفيوبرابرياجتماعيتضمينميگردد. پايدارياجتماعيخودمشتملبرابعادونتايجپايدارياجتماعيوهمچنينپايداريفرهنگياست. (صالحی ، محمدی ، 1384)
توسعهپايدار،روشزندگيوفرايندتصميمسازيمبتنيبرمصرف گراييراكهصرفاًبرمبنايبازدهياقتصادياست،موردترديدوتشكيكقرارميدهدوزيرساختهاياخلاقيآنرافراترازالتزاماتمحيطيواقتصاديبرميشمارد. درواقعتوسعهپايدار،فراينديجامعومبتكرانهاستكهبايدبهصورت مداومنگرشوپوششيروبهجلوداشتهباشد.
1-3-8 توسعه پایدار در یک نگاه
در این بخش تمركزواهدافويژههربعدازتوسعةپايدار به اختصاربيانميشود :
دربعدمحيطي، تمركزبرمنابعمحيطيومسئوليتحفظونگهداريازآنهاستكهبهپايداريمحيطيمنجرميشود؛دربعداقتصادي،تمركزبردسترسيبهاطلاعاتوامكاناتبهمنظورتحققعدالتوامكانرقابتپذيري است؛بهمنظورتحققپايداري اجتماعي،برعدالتاجتماعيوتساويحقوقتمركزميشود؛وبالاخره تمركزرويكردپايداريفرهنگي،برهويتفرهنگياستوهدفآندستيابيبهتنوعوتمايز،يابهبيان ديگرتحققتنوعفرهنگياست.
1-3-9 پايداريمحيطيوتوسعهپايدار
ايدهپايداريمحيطيعبارتستاز: باقيگذاردنزمينبهبهترينشكلبراينسلآينده،بااينتعريفكهفعاليتانسانتنها زمانيازنظرمحيطيپايداراستكهبتواندبدونتقليلمنابعطبيعيياتنزلمحيططبيعياجرا شود.
پايداريمحيطيباهدفحفظمحيطزيستبرمواردزيرتاكيددارد :
– كاهشاتلافوپخشانرژيدرمحيط
– كاهشتوليدتاثيرگذارندههابرسلامتانسان
– استفادهازموادقابلبازگشتبهچرخهطبيعت
– رفعسموممواد
پايداريمحيطيدرعرصهكارمعماراننيزبااهدافزيرتبيينمي شود :
– مصرفمنابعانرژيدركمترين
– استفادهازمصالحتجديد پذير
– حفاظتوعرضهانرژيوبازيافتكاملآنبدونايجادآلودگي
اصلطراحيپايداربرايننكتهاستواراستكهساختمانجزئيكوچكازطبيعتپيرامونياستوبايدبعنوانبخشياز اكوسيستمعملكندودرچرخهحياتقرارگيرد.
1-3-10 پیشینهمعماريپایدار
ریشههاياصلینهضتحفظمحیطزیستومعماريپایداربهقرن19 برمیگردد.جانراسکینوویلیامموریسوریچاردلتابیازپیشگاماننهضتمعماريپایدارمحسوبمیشوند.راسکیندرکتاب”هفتچراغمعماري”خودمیگویدکهبرايدستیابیبهرشدوپیشرفتمیتواننظمهارمونیکموجوددرطبیعتراالگو قرارداد.موریسبازگشتبهفضايسبزحومهشهروخودکفائیواحیايصنایعمحلیراتوصیهمیکرد. لتابیدریکیازبیانیههايرسايخودازمعمارانخواستهکهقدرنظموزیبائیطبیعترابدانند. همهاینپیشگامانازواژه”طبیعت”استفادهکردهاندوامروزتنهالغتیکهمیتواندبهخوبیجانشیناینواژهگردد”معماريپایدار”است. سالهابعدمعماراندیگرمانندفرانکلویدرایت،پیترآیزنمنو… عقایداینپیشگامانراادامهوگسترشدادند. ساختمانهاییکهبراساسمعماريپایدارطراحیشدهاندبرخلافساختمانهايثابتوقدیم،انعطافپذیروتاحديسیالبودند. بهطوريکهطبقگفتهریچارد راجرز :ساختمانهاهمانندپرندگانکهدرزمستانپرهايخودراپوشمیدهندخودراباشرایطجدیدزیستیوفقدادهبراساسآنسوختوسازشانراتنظیمکنند.
1-3-10-1 معماری با رویکرد پایدار
رويكرديدرمعماريكهمطابقبركارايياصولاكولوژيكيپايدارومنابعطبيعيپايداربنانهادهشدهاستوطيزماناستفادهيكاربرانتاحدامكان تاثيراتناسازگاركمتريرابرطبيعتومحيططبيعيبگذاردوهمگامباطراحيارزشهاييمانندزيباشناسيمحيطجامعهسياستواخلاقرادردل خودلحاظكردهباشدراميتوانمعماريپايدارناميد. طباطبايي فخرالسادات، بررسيمولفههايپايداريدرمعماريزنديه، همایش معماری و شهرسازی و توسعه پایدار، 1392
ازجملهاصولمعماريپايدارميتوانبهكاهشمصرفمنابعطبيعيوانرژيطراحيبنادرهماهنگيبا اقليماستفادهازعواملطبيعيبرايايجادآسايشوآرامشاستفادهازمنابعتجديدپذيرانرژيدربناطراحي درهماهنگيسايتتوجهبهايجادتغييراتدرزميناستفادهازمصالحقابلبازيافت، حفاظتازطبيعتوكاهشتوليدسمومدرآناشارهكرد. (همان)
تفکرونگرشپايداريدرطراحیمعماریتلاشیبرايسازگار کردن طرحمعماریبامحیطزیست است. به تعبيرديگر، معماریپایدار استفاده ازابزارطراحیوشیوههایساختوساز وایجادرابطۀ مناسب بینمحيطو بناست که تأثيراتمنفي ساختوسازرادرمحيطزیستبهحداقلبرساندوباپاسخگویی به نیازهایاجتماعيوروحيوروانيافرادسبب رسیدن به اهدافتوسعۀپايدارشود.(خاتمی ، فلاح ، 1389)
1-3-10-2 طراحیپایدار
درتعاريفمطرحشدهبرايطراحيپايدارگاهيبيشتربرايدهپايداريمحيطيدرارتباطبامعماريتاكيدميشودمثلادر تعريفزيرچنينآمدهاست؛ ساختمانپايدارساختمانياستكهكمترينتاثيرات ناسازگاربرمحيططبيعيرادرطولعمرساختمانواستقرارمنطقهايوجهانيدارد.(www.sustainableenergy.org)
طراحیپایدارنوعیازطراحیاستکهقصدداردبهنیازهایامروزبدونآسیب رساندنبهمنابعنسلهایآیندهپاسخ دهد.درطراحیپایداربایدبهپایداری اجتماعی و اقتصادی به اندازه مصرف انرژی و تاثیر محیطی ساختمان ها و شهره اهمیت داده شود.(رجارز، 1383)
1-3-10-3 كيفيت؛اساسطراحيپايدار
طراحيپايدارهمانگونهكهذكرشدطراحياستمردميولذاكيفيتفضاهايداخليساختماناهميتويژهايمييابند. حالاينسوالمطرحاستكهكيفيتخوبچگونهحاصلميآيد؟بدونترديدكيفيتمطلوببدونتوجهبهطبيعت،نورگيريمناسبفضاهاوتهويهمطبوعفراهمنميآيد. درضمناينكهازآنجاكهپايداريوماندگاريخودساختمانبعنوانيكپديدهمدنظراست؛لذاساختنباكيفيتبالا،استفادهازمصالحيباقابليتماندگاريطولانينيزبايددرنظرگرفتهشود. رسيدنبهچنينشرايطيبااستفادهازمديريتكارآمدوبهكارگيريآخرينتكنولوژيهاصورتميگيرد. دستيابيبهاستانداردهايبالايكيفيت،امنيتوآسايشكهدرواقعسلامتانسانهاراتامينميكندازمهمتريناهدافمعماريپايداراست. درضمناينكهايننكتهرانبايدناديدهگرفتكهبهرهگيريازتجربياتگذشتگاندربهبودكيفيتمعماري،راهگشايدستيابيبهطراحيپايدارخواهدبود.(محمودی ، 1384)
طراحيپايدارتلاشياستدرجهتايجادحداكثرآسايشافرادبابالابردنكيفيتزندگيوايجادكمترينلطماتبهمحيطپيرامون. تامينآسايشدرطراحيپايدارباايجادكمترينآلودگيمحيطزيستوبااستفادهازعواملطبيعيميسرميشود. (محمودی ، 1384)
1-3-10-4 اصولمعماريپایدار
– اینکهچگونهخانههایمانراطراحیومصالحآنراانتخابکنیمازمهمترینمسائلیاستکهآیندهساختساختمانهایمانراتحتتاثیرقرارمیدهد. معماريسبزدرچندسالاخیرموفقیتهاییقابلملاحظهداشتهاست. اینموفقیتهاشاملاشاعهتکنیکهايساختاريجدیدوفروشمصالحمتناسبباتفکرمعماريسبزاست.
بهطورکلیمعماريسبزبرمبنايچهاراصلاستواراست :
1-ازانرژيآبوبادوسایرمنابعطبیعیحفاظتکنیم2-سلامتمحیطزیستمانراتامینکنیم 3-اقتصادرادرکشوررشددهیم 4-کیفیتبالاییاززندگیبرايشهروندانارائهدهیم.
کهایناصولزیرمجموعهايازسهعاملساختاريوموثردرمعماريپایدار،یعنی :
-1جغرافیا2 –فرهنگ3 –معماريبومی،میباشند.بطورکلیفرآیندسبزاینگونهمطرحمیشودکهتمامیموضوعاتبهیکدیگروابستهبودهودرهرتصمیمگیريبایدتمامیجنبههايآنموردبررسیقرارگیردوبدینترتیب،ایدهبررسیاصولبصورتمجزاباآندرتضادقرارمیگیرد.درمجموعاصولگوناگونیدرایجادهرنوعسازهمطرحاستکهنقاطمشتركفراوانیرابرايبحثدارامیباشند،بااینحالموضوعاتارائهشدهمجموعهايازاصولمختلفیهستندکهدرنظرگرفتنآنهاسببایجادتوازنوپدیدآمدنمعماريسبزخواهدشد. درخصوصمعماريپایدارراهکارهايزیاديارایهشدهاست. دراینجاتنهابهتحلیلوبررسیمعماريپایدارازدودیدگاهدیدگاهکلیورزاناهارتکهخودنیزدرساختمانهايسبزساکنهستندودیدگاهبرنداوروبرتویلخواهیمپرداخت. برخیبناهادارايویژگیهاوخصوصیاتیهستندکهآنهارادرزمرهبناهايپایدارقرارمیدهدتعریفواصولیکهازدیدگاهکلیورزاناهارتبایدرعایتشودتایکبنابهعنواننمونهايازیکمعماريپایدارطبقهبنديشودعبارتستاز: 1)کوچکبیندیشید. 2)گرمایشساختمانباآفتاب. 3)راحتیوآسایشخودراحفظکنید. 4) استفادهازانرژيهايقابلبازیافت. 5) ذخیرهکردنآب. 6) استفادهازمصالحبومی. 7) استفادهازمصالحطبیعی. 8) حفظجنگلهايطبیعی. 9) استفادهازمصالحقابلبازیافت10 )بادوامبسازید.
معماری پایدار؛ معماری سازگار با محیط ( اقتصادی ، اجتماعی و محیطی ) – فرآیند خلق فضاست که طی آن منابع طبیعی ، در طول زمان ساخت و بهره برداری به کمترین حد آسیب می بیند . اصولی که باید رعایت شود تا یک بنا به عنوان یک معماری پایدار تلقی شود ،عبارتست از:
اصل اول- حفظ انرژی:
اولین اصل ناظر به استفاده از منابع حیاتی انسانی ،طبیعت وانرژی به منظور بهبود ارتقاءسطح زندگی برای همه ، حفظ واداره بهتر اکوسیستم ها وآینده ‌ای ‌سعادتمندتر ذکرشده است. برای تحقق اصل فوق در وهله اول می‌ بایست در مصرف منابع دقت نمود و در وهله دوم منابع باید به ترتیبی مورد استفاده قرار گیرند که مانده آنها در چرخه حیات قابل بازیافت بوده ومیزان آلایندگی بازمانده ها به حداقل برسد.درواقع بنا باید به‌ گونه‌ای ‌ساخته شود که نیاز ساختمان به سوخت‌‌های فسیلی را به حداقل برساند.
اصل دوم- هماهنگی با اقلیم :
بناها باید طوری طراحی شوند که با اقلیم ومنابع انرژی موجود در محل احداث هماهنگی داشته وکار کند.
اصل سوم- کاهش استفاده از منابع جدید مصالح:
ساختمان ها باید به گونه ای طراحی شوند که میزان استفاده از منابع جدید را تا حد ممکن کاهش داده ودر پایان عمر مفید خودبرای ساختن بناهای جدید ،خود به عنوان منبع جدید به کار روند.
اصل چهارم- بر آوردن نیازهای ساکنان:
در معماری پایدار بر آورد شدن نیازهای روحی وجسمی ساکنان از اهمیت خاصی برخوردار است.
اصل پنجم-هماهنگی با سایت:
بنا باید با ملایمت در زمین سایت خود قرار گیرد وبا محیط اطراف سنخیت داشته باشد.
اصل ششم-کل گرایی:
تمام اصول معماری پایدار باید در یک پروسه کامل- که منجربه ساخته ‌شدن محیط زیست سالم می‌شود-تجسم یابد.
از آنجا که دغدغه اصلی پایداری ،پایداری زیست محیطی ودر واقع توجه به شرایط اقلیمی است، بنابراین پروژه مذکور در واقع تلاشی‌است در چهت طراحی ساختمانی که به این شرایط پاسخگو باشد .

1-3-10-5 اهداف طراحی پایدار محیطی را می توان به ترتیب ذیل خلاصه کرد:
(برگرفته از احمدی،1385)

1- به حداکثر رساندن آسایش انسان به واسطه انجام: جذب نور روز، منظر دلپذیر، کیفیت مناسب هوا، عایق صوتی مناسب، کنترل مناسب هوا ، کنترل دلخواه رطوبت ، مراقبت های مؤثر کیفیتی و پیش بینی لازم ایمنی .
2- برنامه ریزی کارآمد جهت : سیلان وتحرک مناسب مصرف کنندگان در فضا ،ایجاد امنیت قابل تحقق ،سهولت در تغییرپذیری ، قابلیت پاسخگویی در برابر خواسته های مصرف کنندگان ، در هم آمیختگی سازه ساختمان با تأسیسات .
3- طراحی‌برای‌تغییر،توسط:طراحی‌ساده ومدولارکه خودرا بتواند با توسعه وافزایش نیازمندی‌ها وفق دهد،ایجاد سهولت جهت تغییر نقشه وکارکرد درون بنا.
4- به حداقل رساندن هزینه های جاری برای انرژی : با استفاده از حداکثر انرژی مجانی مانند نورروز،گرمای خورشید، باد ، کنترل تغییرات دما با عایق کاری حرارتی مناسب ، به کارگیری گیاهان ‌درداخل ساختمان .
5-تقلیل هزینه نگهداری ساختمان توسط: تجهیزات با عمر زیاد ،دسترسی مناسب برای تعمیر ونگهداری ، استفاده از مصالح بادوام.
6- حفاظت وبهبود بخشیدن به ارزش های طبیعی به واسطه : توجه به شرایط سبزوآبی، جمع آوری آب باران وبازیافت آب شیرین ، بازیافت مؤثر از فاضلاب وبه کارگیری آن.
7-به کارگیری امکانات ، برای تهویه طبیعی و بهترین استفاده از شیوه های انفعالی انرژی خورشیدی.
8-یافتن شیوه ها وموقعیت هایی در بستر طرح که بتوان درآن انرژی الکتریکی به دست آوردمانند استفاده از پنل‌های فتوولتاییک ولوله‌های‌خلأ.
9-ایجاد محیط مطبوع خارجی توسط به کارگیری سایبان برای مناسب سازی تابش تابستانی توسط سایبان‌های طبیعی ومصنوع.
1-3-10-6 اصولطراحيپايدار
(برگرفته از؛ محمودی،)1384
-شناختمكان؛طراحيپايدارباشناختيازمكانمطرحميشودزيرااگرمابهمسائلظريفمكانيحساسيتداشته باشيمميتوانيمبدونتخريبدرآنساكنشويم.شناختمكانمانندجهتنوريكساختمانبهطراحيكمك كردهوباعثمحافظتمحيطيميشودوحتيدسترسي هارانيزآسانترخواهدكرد.
– ارتباطباطبيعت؛درطراحيسايتكهچهدرونشهروچهدرمحيططبيعي ترباشد،طراحيهماهنگباطبيعت بازگشتبهزندگيمحيطيرادرخودداردوتاثيراتطراحيبهماكمكمي كندكهفضاييطبيعيداشتهباشيم.
– شناختفرايندهايطبيعي؛درطبيعتاتلافيوجودندارد.توليديكارگانيسمغذارابرايديگريفراهممي سازدو بهعبارتيسيستمهايطبيعيچرخهبستهايدارند.باكاربافرايندهايزندهمابهنيازگونه هااحترامگذاردهوباطراحي كهبتواندخودرادرچرخهطبيعتقراردهد،طراحيرابهزندگيبازگشتميدهيم.
– شناختتاثيراتمحيطي؛طراحيپايداركوششيجهتداشتنشناختيازتاثيراتمحيطيباارزيابيسايتاست. تاثيراتمنفيمحيطيميتواندباكاراييانرژيتجديدپذير،تكنولوژيساختارهاوانتخابمصالحپايدارتخفيفپيدا کند.
-شناختمردم؛طراحيپايداربايدگسترهوسيعيازفرهنگها،نسلها،مذاهبوعاداتمردميكهآنرابكارميبرندويا درآنساكنميشوندراموردتوجهقراردهدوايننيازمندحساسيتبهنيازهايمردموجامعهاست.
طراحی پایدار همكاری متفكرانه معماری با مهندسی مكانیك، برق و سازه است. علاوه بر فاكتور‌های متداول طراحی مانند زیبایی، تناسب و بافت و سایه و نور و امكاناتی كه باید مد نظر قرار گیرند، گروه طراحی باید به عوامل طولانی مدت محیطی، اقتصادی و انسانی توجه نموده و اصول اولیه آنرا که به قرار زیر است، مد نظر قرار دهد:
• درك محیط:
طراحی پایدار با درك از محیط آغاز می‌شود. اگر ما به امكانات محیطی كه در آن هستیم آگاه باشیم می‌توانیم از صدمه زدن به آنها جلوگیری كنیم. درك محیط باعث مشخص شدن مراحل طراحی از جمله جهت قرارگیری نسبت به خورشید و چگونگی قرارگیری ساختمان در سایت و حفظ محیط پیرامون و دسترسی سیستم نقلیه و پیاده می‌گردد.
• ارتباط با طبیعت:
چه ساختمان در داخل محیط شهری باشد و چه در یك محیط‌ طبیعی‌تر، ارتباط دادن طبیعی به محیط طراحی شده روح و جان می‌بخشد.
• درك روندهای موجود در طبیعت:
در سیستم موجود در طبیعت زباله موجود نیست. لاشه یك موجود، غذاییك موجود دیگر می‌شود. به بیان دیگر موجب احترام بشر به نیازهای انواع گونه‌های طبیعــــی می گردد. روندهایی كه باعث احیـــا می‌شوند تا ضایع كردن، به بیشتر زنده مــاندن ما می انجامند.

• درك تأثیرات محیطی:
طراحی پایدار سعی در درك تأثیرات محیط از طریق ارزیابی و تحلیل سایت دارد :ارزیابی انرژی مصرفی، سمیت مصالح و تكنیك‌های ساختمان سازی .بطوریکه تأثیر منفی محیطی را می‌توان از طریق استفاده مصالح ساختمان سازی پایدار، مصالح با سمیت كمتر و مصالح ساختمانی قابل بازیافت کاهش داد.
• روند مشاركتی طراحی:
طراحان پایدار، اهمیت توجه به هر نظری را می‌دانند.
همكاری با مهندسین مشاور و متخصصین دیگر در مراحل اولیه طراحی صورت می‌پذیرد. طراحان همچنین به نظرات ساكنین محلی و همسایگان محلی نیز توجه می‌كنند.
• درك مردم:
طراحان پایدار باید به فرهنگ و دین و نژاد مردمی كه قرار است برای آنها طراحی كنند، توجه كنند.
بنابراین معماری پایدار تركیبی چند ارزشی در بر دارد:
زیبایی شناسی، محیط، اجتماع، سیاست و به عبارتی طراحی و ساختمان سازی هماهنگ با محیط. یك معمار باید زیركانه چند فاكتور را در نظر بگیرد: مقاومت و پایداری و طول عمر بنا، مصالح مناسب، و مفهوم و كانسپت. تمام اصول معماري پايدار بايد در يک پروسه کامل – که منجر به ساخته شدن محيط زيست سالم مي شود- تجسم يابد.
1-3-11 ساختمان پایدار
ساختمانپايداراينگونهتعريفميشود: ” خلقومديريتمدبرانهيكمحيطساختمانيسالمبرپايهبهرهوريصحيحازمنابعواصولزيستمحيطي.” هدفيكساختمانپايدارايناستكهبواسطهبهرهوريصحيحازانرژيومنابعطبيعيتأثيرسوءخودرابرمحيطزيستكاهشدهد.
یکی از اساسی ترین اصولطرحپايدارعبارتنداز:
استفادهخردمندانهاززمين،بهحداقلرساندنبهرهبرداريازمنابعتجديدناشدني،ارتقاءكيفيتمحيطزيستطبيعي،ازبينبردنيابهحداقلرساندنمصرفموادسمي،ترويجزندگيسالم،اقتصاديبودنساختوسازوياراهاندازيمجدديكساختمان،بكارگيريانرژيهايطبيعيودارايچرخهزيستي،جلوگيريازآلودگيصوتي،هماهنگسازيساختمانبامحيطوتاحدامكاناستفادهازتكنيكهايساختومصالحبومي.

اهدف کلی ساختمان‌های پایدار
• بهره‌برداری مناسب از منابع و انرژی
• جلوگیری از آلودگی هوا
• مطابقت با محیط
1-4 درآمدی بر شناخت پارک
پارک
تعریف لغوی پارک
واژه پارک لغتی است انگلیسی (park) که در فارسی به باغ وسیع و پر درخت برای گردش و شکار، گردشگاه و محل شکار محصور ترجمه می شود. درکشور ما این لغت با تلفظ انگلیسی خود(پارک) رایج است.
تعریف اصطلاحی پارک
پارک (یا بوستان) به مکانی محفوظ می‌گویند که به صورت طبیعی یا نیمه طبیعی توسط دولت به وجود آمده‌است، و در کنار آن برای تفریح و لذت بردن انسانیا برای حفاظت از حیات وحش یا زیستگاه طبیعی برنامه های مد نظر باشد. پارک ها ممکن است شامل سنگ، فواره، خاک، آبوفضا های سبز و … باشد. بسیاری از پارک‌ها(پارک های طبیعی) قانونا حفاظت شده و محفوظ اند.
امروزه بعد از پارک های طبیعی، پارک های مصنوعی (پارک های شهری) در شهر ها برای تفریح و گذران اوغات فراغت ایجاد شده اند. در دوران شهرنشینی پارک ها به عنوان عنصری رابط بین انسان شهرنشین و طبیعت و محلی برای انجام فعالیت های گوناگونی شده اند. در دنیای معاصرپارک ها داری طبقه بندی های گوناگونی هستند و هر کدام دارای ویژگی های منحصر به فردی هستند.
تاریخچه پیدایش پارک
اولین پارک‌ها، پارک‌های گوزن بودند، که زمین آن‌ها در کنار مکان‌های شکار بود و توسط اشراف در زمان قرون وسطی ایجاد شده بود. آن‌ها دیوار بلند داشتند و هم چنین حصار در اطراف آن بود تا بتوانند در داخل آن تفریح کنند و مردم بیرون پارک باشند،پس از آن پادشاهان واشراف در اطراف قصرها پارک‌های بزرگی ساختند.
پارک‌ها ممکن بود برای شکار ساخته شوند ولی هم چنین پارک نشان دهنده ثروت و وضعیت مالک آن را هم نشان می‌دادند. پس از آن خانه‌های اطراف شهر از قرن شانزدهمدارای پارک شد.زیبایی پارک‌ها و چشم انداز آن‌ها در آغاز فقط برای خانه‌های با شکوه بود ولی چشم انداز پارک‌ها نشان گر هنر معماران نیز بود.هنگامی که استقبال از پارک‌ها زیاد شد و مکان‌های شکار خصوصی شلوغ شد، زمینه ایجاد پارک‌ها برای عموم به ارمغان آمد.
با انقلاب صنعتیپارک‌ها معنی جدیدی پیدا کردند و انگیزه حفظ طبیعت در شهرها عامل توجه بیشتر به احداث پارکبود. لوازم فعالیت‌های ورزشی به طور عمده در پارک‌های سطح شهرفراگیر شد. پارک ها در شهرها مناطق زیبایی برجسته طبیعی بودند که به نجات بشر صنعتی شده آمده بودند، هم چنین پارک های شهری در کنار مجموعه پارک‌های ملی، از آلودگی هوای شهر نیز جلوگیری می‌کرد.
مفهوم پارک های معاصر
در دوره مدرن رشد سریع صنعتی شدن شهرها از یک طرف و افزایش اوقات فراغت و چگونگی گذران آن و اصولا اعتقاد بر این مطلب که وقت آزاد صرفا خاص طبقه بروژا نمی باشد بلکه عموم مردم نیز می توانند از آن بهره مند و از طرف دیگر افزایش نیازهای اجتماعی منجر به ارائه تعریف نوینی از پارک در شهرها گردید».(ملکی شبیلو رعنا، 1383)
امروزه پارک هایی را مشاهده می کنیم که از بین فضاهای صدرصد تفریحی به فضاهای آموزشی-فرهنگی تبدیل و یا از جنبه عمومی به جنبه نیمه خصوصی برای قشر خاصی از مردم تغییر پیدا کرده است. در طول گذر از قرن نوزدهم به قرن بیستم رابطه طبیعت و شهر بعنوان پارک، تبدیل به تم جدید رابطه فرهنگ، طبیعت شهر شده است.(همان)
در زمان حال پارک هادر سراسر دنیا با اهداف از پیش تعین شده در خدمت جامعه هستند و پاسخگوی نیاز های جامعه شهر نشین هستند. امروزه یکی از پارک های که تعریف و فصل جدیدی از پارک را ارائه می دهند پارک های موضوعی هستند.
پارک موضوعی
با وجودی که تعریف مشخص و خاص برای پارک های موضوعی وجود ندارد، بطور کلی به تفریح و فراغت کامل همراه با موضوع و پیام خاص و مشخص که تمام شرایط از قبیل: جو محیط، امکانات، اتفاقات، عناصر و جذابیتهایی سرگرم کننده در کنار هم به صورت مصنوعی ترکیب و خلق می شوند اطلاق می شوند.(همان)
پارک موضوعي نوعي از پارکهاي تفريحي است که حول محور يک يا چند موضوعساخته می شوند. گاهي يک پارک موضوعي شامل بخشهاي متفاوتي است که هر يک بازگو کننده يک داستان ويژه اند.
ویژگی های پارک موضوعی
پارک های موضوعی دارای ویژگی های منحصر بفردی هستند که آنها را کاملا متمایز از دیگر پارک ها همانند پارک های عمومی(public park) و یا پارک های سرگرم کننده (amuoment park) می کند، سایت و محوطه این پارک ها کاملا طراحی شده اند و همانند پارک های عمومی تنها بوسیله طبیعت و عناصر طبیعی احاطه نشده اند. همچنین علاوه بر اینکه بسیار سرگرم کننده و پر خاطره هستند دارای بعد آموزشی نیز می باشند و معنی و مفهوم خاصی را دنبال می کند بطوریکه بعد آموزشی و پیام از فاکتورهای بسیار مهم و غیر قابل اجتناب در پارک های موضوعی بشمار می روند.(همان)
اصول مقدماتی طراحی پارک های شهری
اصولاً پاركها مجموعه اي از فضاهاي سخت و فضاهاي سبز مي باشند كه هر يك بعنوان مكمل ديگري عمل مي كند. بطوركلي فضاهاي سخت شامل مبلمان ، عناصر معماري، كف سازيها و غيره بوده و تابعي از ويژگيهاي و اصول معماري پارك مي باشد كه بايستي دقيقاً در مراحل طراحي پارك به آنها توجه شده و براساس نوع عملكرد آنها مقادير مناسب آن برآورد گردد.
1- فضاهاي سبز فعال
اصولاً طبيعت پاركهاي عمومي بگونه ايست كه تمام طبقات مردم مي توانند از آن استفاده كنند، بعبارت ديگر اين پاركها به منظور گردشگاه و محل استراحت عموم مي باشد، علاوه بر نكات فوق يكي از خصوصيات مهم و معينه پاركهاي عمومي تاثيري است كه در آب و هواي شهرها مي گذارد و خود كمك زيادي به حفظ بهداشت محيط و سلامتي افراد مي نمايد. در پاركهاي عمومي سعي بر آن است كه تمام وسائل سرگرمي و رفاهي تقريباً براي همه گونه سليقه ها وجود داشته باشد.
تاسيسات رفاهي، تجهيزات خدماتي و اداري، وسايل بازي، زمينهاي بازي و ساير امكانات مورد نياز در احداث پاركها :
بطور كلي انواع تاسيسات رفاهي ، تجهيزات خدماتي ، وسايل بازي ، زمينهاي بازي و ساير امكاناتي كه بنحوي موجب كيفي استفاده ازپاركهاي شهري را فراهم مي آورند مي توان بشرح زير طبقه بندي نمود:
مبلمان شامل :
– نيمكت : کاربرد نیمکت ها عموما برای استراحت و مشاهده مناظر پارک است که بهتر است به حالت تکی یا میزگرد مانند تعبیه شوند که بهترین مکان پیشنهادی برای استقرار نیمکت ها استقرار در کنار آب نماها و حواشی فضای سبز و قرار گیری در محل های دنج در زیر سایه درختان است.
– زباله دان : زباله دان ها باید در نقاط مختلف پارک به ویژه جنب بوفه و سرویس ها و نزدیک آلاچیق ها و زمین بازی کودکان به صورتی تعبیه شوند که دید محیط را برهم نزنند.
– تابلوهاي راهنما، اطلاعات : باید از ورودیهای پارک اطلاعات لازم را برای استفاده کنندگان فراهم کنند و راهنمای آنان باشند.
– ثبت تقويم و تاريخ، ساعت ، تابلوي تبليغات، تابلوهاي توقف و غيره
– پايه هاي مخصوص روشنايي: که از دو نوع فلوسنت و التهابی با توجه به محل و کاربرد محل استفاده می شود.
– دروازه هاي ورودي و خروجي
– حصار : که می تواند به صورت دیوار یا نرده یا استفاده از گیاهانی همچون شمشاد استفاده شود.
– فضاهاي خصوصي و خلوت – سايبان – گلدان و گلجاي – صندوق پست
– ابنيه شامل: 
– آبنما
– شبكه حصار و موانع
– تاسيسات رفاهي شامل :
– توالت و دستشويي: بهتر در گوشه پارک و بصورتی تعبیه شوند که زیبایی منظر پارک را خدشه دار نکنند و تا حدودی نزدیک زمین بازی کودکان باشد.
– آبخوري
تاسيسات خدماتي شامل :
– موتورخانه ( تاسيسات آب و برق)
– انبار نگهداري وسايل
وسايل و زمينهاي بازي:
اين نوع وسايل تنوع زيادي داشت و متناسب با طبقات سني ( خردسالان، كودكان و نوجوانان) تغيير مي كند و با توجه به فرهنگ و سنن هر جامعه اين نوع وسايل متفاوتند.
زمينهاي بازي نيز متناسب با نوع عملكرد فضاعاي سبز و ابعاد آنها مي توان شامل يك يا مجموعه اي از زمين بازي فوتبال ، واليبال ، بستكبال، تنيس، بدمينتون، تنيس روي ميز باشد.
نشانه هاي تجسمي شامل:
– مجسمه هاي اساطير، مشاهير، بزرگان و شخصيتهاي مورد علاقه جوامع
– كتيبه ها – نقش هاي برجسته- يادبود احداث پارك : بهتر است در ورودی پارک استقرار یابد.- سردرهاي ويژه – وروديهاي سبز طراحي شده يا استفاده از هرس در آفرينش اشكال ويژه
تشكيلات اداري در پاركهاي عمومي :
انباری و تاسیسات از ضروريات يك پارك مي باشد. بعلاوه قسمتي نيز جهت مواقع ضروري به تاسيسات آتشنشاني اختصاص داده مي‌شود در اين زمينه بهتر آن است كه اماكن با كشت درختان بلند از ديد مستقيم بازديد كنندگان محفوظ باشد.
در پاركها لازم است انبارهائي در نزديكي قسمتهاي مختلف اماكن عمومي مانند رستورانها، كافه زمينهاي ورزش، باغ كودكان و غيره ساخته شوند كه به سهولت نيازهاي فوري و ضروري را در اختياز قسمتهاي ذكر شده قرار دهند.
مجموعه‌ي تشكيلات ساختماني پاركها و گردشگاه ها
تشكيلات ساختماني در پارك و گردشگاه هاي عمومي مي تواند شامل تمامي عمليات فني در زمينه ساختمان باشد اين واحد از قسمتهاي مختلف تشكيل شده كه عبارتنداز:
الف : دسترسيها
بطور كلي در پاركهاي بزرگ شهري و گردشگاه ها دسترسيهايي به اشكال مختلف و اندازه هاي متفاوت با مصالح ساختماني خاصي برحسب نوع طراحي و شرائط محيط احداث مي شود كه شامل دسترسيهاي اصلي، فرعي و پياده روها مي باشد. عرض دسترسيهاي اصلي بايد حداقل بين 5 تا 10 متر باشند. درپاركهاي بزرگ دسترسيهاي اصلي را مي توان بصورت بلوار احداث نمود.
طول و عرض اين گونه دسترسيهاي فرعي بستگي به بزرگي و كوچكي پارك و نوع طراحي آن دارد. اين دسترسيها گاهي قسمتهاي فرعي را در پارك به يكديگر متصل كرده و يا به دسترسيهاي اصلي ارتباز مي دهد. بنابراين برحسب طرز استفاده و موقعيت ان عرضهاي متفاوتي را مي تواند داشته باشد( حدود 3-4 متر) در موارديكه بايد عرض اين دسترسيها رياد باشد مناسب است در طرفين يا يك طرف ان طرحهائي از باغچه ( گلكاري و چمن كاري) ايجاد گردد. سطح اين دسترسيها را بر حسب موقعيت و زيبائي آسفالت و يا طرحهاي مختلف دالاژ و يا شن ريزي ميكنند.
عرض دسترسيهائيكه قسمتهاي اصلي پارك را به يكديگر متصل مي كنند و يا منتهي به ساختمانها و يا مناظر وسيع گلكاري و چمن كاري و يا مشرف بر آب نما ها قرار مي گيرند، بايد به گونه اي باشد كه از نظر راه رفتن و بيان منظره و استفاده از نيمكتها ميسر بوده و طرح آنها به حجم و فضاي پارك گسترش دل انگيز و روح داري بدهد.
عرض پياده روها نبايد كمتر از 3 متر باشد ولي درپاركهاي بزرگ و گردشگاه ها عرض پياده رو مي تواند تا 6 متر هم برسد. پياده روها را مي توان آسفالت نمود يا از مواد ساختماني مختلف بمنظور سنگ فرش استفاده كرد.
در زیر به ضوابط پله ها اشاره شده :
موارد استعمالزاویه پله با تقریبطول یا کف پله(cm)ارتفاع هر پله(cm)پله های پارک ها ،خیابان
نمایشگاهها ، تفریح گاهها
و به طور کلی در فضای باز17 – 17.5
20 – 19
22 – 2140 – 38
38 – 36
36 – 3412
13
14
ب ـ دربهاي ورودي و خروجي
پاركها بايستي برحسب وسعت و موقعيت محلي آنها، دربهاي ورودي و خروجي متعددي داشته باشند كه شكل و اندازه انها مختلف و متنوع است. دربهاي ورودي و خروجي پارك بايد بر حسب موقعيت خيابانهاي شهر در قسمتهاي مختلف واقع شود و در جلوي دربها فضائي را از طرحهاي چشمگير و جلب كننده با تزئينات متناسب و عالي بوجود آورد، بطوري كه نظر عابرين را جذب نمايد. مثلاً احداث آب نماهاي مجلل در مدخل ورودي بسيار مناسب خواهد بود،بايد توجه داشت در پاركهاي بزرگ دربهاي ورودي سواره رو نبايد در مركز تلاقي خيابانهاي اصلي كه به پارك منتهي مي شوند قرارگيرند، زيرا از نظر عبور و مرور مي تواند مزاحمتهائي توليد نمايد.
دربهاي ورودي بايد بگونه اي باشد كه هم وسائط نقليه و هم عابرين پياده بتوانند از آن استفاده كنند. بدين ترتيب كه پياده روهاي پارك مستقيماً به پياده روهاي خيابان خارج پارك متصل گردد.
2-1-1 تشكيلات تزئيناتي
براي ايجاد زيبائي در پاركها لازم است بخشي بنام تزئينات كه شامل موارد زير ميباشد پديد آورد.
الف ) آب نماها:
آب عنصري ارزنده براي ايجاد نشاط در زندگي شهري است و لذا اين امر ايجاد آبنماها را توجيه مي كند. از زمان شروع توسعه فضاهاي سبز، آب جزء عناصر منظر ساز شد. بطور كلي آب نماها شامل حوضچه هايي كم عمق است كه اغلب داراي فواره هاي متعدد همراه با چراغهاي رنگين ميباشد. معمولاً اين حوضچه ها بين 40 تا 50 سانتيمتر بوده و با مصالح ساختماني مختلف بر حسب شكل و فرمي كه طرح درنظر مي گيرد ساخته مي شوند. گاهي اين حوضچه ها داراي پا شويه هاي خارجي و يا بدون آن مي باشد.
آب نماها گاهي به صورت مطبق يا اشكال متنوعي تعبيه مي شوند. گاهي اوقات مجسمه هاي مختلف به عنوان سمبل يا رساندن منظوري در كنار يا داخل آب نما قرارداده مي شود ولي آنچه كه بايد توجه داشت انتخاب نوع مجسمه و تناسب آن با نوع منظره مي باشد. گاهي در كناب آب نما بجاي مجسمه ها گلدانهاي سنگي بزرگ قرارمي دهند .بزرگي و كوچكي آب نما بايد متناسب با ابعاد هندسي و فضاي محل باشد يا بعبارت ديگر اختلال بين طول و عرض آب نما به گونه اي باشد كه عرض آن كمتر بوده تا آب نما بزرگتر جلوه يابد هرچه عرض بيشتر باشد آب نما كوچكتر و فشرده تر بنظر مي رسد.
ب- استخر و بركه هاي طبيعي
احداث استخر و بركه ها در هواي پارك و زيبائي آن بسيار موثر بوده و بايد توجه به انواع گياهاني كه در داخل يا نزديك به آن كاشته مي شوند كاملاً توجه داشت. ممكن است اينگونه استخرها و بركه ها داراي اعماق مختلف بوده و در نزديكي منطقه جنگل كاري شده يا در وسط پارك يا در كنار بعضي از قسمتهاي گلكاري وسيع احداث مي شود.
 
 
د – دستشوئي و توالت
براي رفاه بيشتر و تامين بهداشت و نظافت گردشگران در نقاط مختلف پارك محوطه هائي براي نظافت و شستشو منظور مي گردد اين فضاها معمولاً در مكانهائيكه دور از ساختمانهاي رستوران، كافه ها ، تاتر و سينما قرارداد چرا كه حول و حوش اين ساختمانها از نظر بهداشت عمومي معمولاً دستشوئي و توالت منظور شده است لذا مناسب است سرويسهاي عمومي در داخل يا مجاور محوطه هاي جنگلكاري، خيابانهاي فرعي، باغ كودكان، باغ وحش و ….
– نيمكت
يكي از وسائل ضروري و مورد نياز در پارك وجود نيمكت يا نوعي وسيله ي استراحت براي بازديد كنندگان مي باشد. نيمكتها با اشكال مختلف و اندازه هاي متفاوت ازمصالح متنوع ساخته مي شود. آنچه كه حائز اهميت است و يك طراح بايد به آن توجه كند شناخت موقعيت پارك و محل نصب و قراردادن نيمكت در محلهاي ضروري و مناسب است. زيرا به همان اندازه كه وجود نيمكت در پارك مي تواند ضروري باشد، موقعيت قراردادن آن در محلهائي نامناسب مي تواند موجب خستكي و دل زدگي كنندگان گردد.
تعداد نيمكت در پارك خود مسئله اي است كه طرح بايد به آن توجه داشته باشد زيرا كمبود و يا تعداد زياد نيمكتها در هر دو حالت مي تواند مشكلاتي را از نظر رفاهي ايجاد نمايد. بنابراين بعنوان راهنمائي توصيه مي شود نيمكتها و يا وسائل استراحتي را در خيابانها اصلي و فرعي جنگل با رعايت فاصله و همچنين در حاشيه خيابانهاي اصلي و يا در سطح چمن يا در كنار محوطه هاي گلكاري ، كنار استخرها بركه ها و آب نما و … تعبيه نمود.
نيمكت ها مي تواند در داخل جنگل از چو و يا بقاياي كنده هاي درختان بحالت طبيعي مورد استفاده قرار گيرد. لازم است در كنار يا نزديك محلهائي كه نيمكتها قرار گرفته اند ظروفي كه قسمت بيروني آنها از چوب ساخته شده و يا رنگهاي متنوع رنگ آميزي شده اند براي استفاده قرارداده شود. همچنين از ظروف مخصوص آشغال در نقاط حساس و خيابانهاي اصلي و فرعي پارك بايد استفاده شود.
– وسايل بازي كودكان
وسايل يكي از عناصر مهم پاركهاي شهري و به ويژه پاركهاي كودكان به شما مي رود. تجهيزات بازي، كه اغلب فلزي هستند، دويدن ، پريدن، سرخوردن، آويزان شدن، تاپ خوردن، پنهان شدن و به طور كلي زمينه جنب و جوش خاص كودكان و نوجوانان را فراهم مي آورند. اغلب اين وسايل از چوب، پلاستيك و آهن تشكيل شده اند، هنگام ساخت سعي مي شود در اين وسايل يكپارچگي ايجاد شود.
ح – زمينهاي ورزشي
يكي ديگر از تشكيلاتي كه در پاركهاي عمومي وجود آن تقريباً ضروريست ايجاد زمينهاي ورزشي مي باشد انواع و تعداد زمينهاي ورزشي در پاركها بستگي به بزرگي و كوچكي پارك دارد.
معمولاً در پاركهاي كوچك قطعاتي را كه نزديكي جنگل يا بيشه قراردارد به زمينهاي ورزشي مانند تنيس، بسكتبال، واليبال و … اختصاص مي دهند. در پاركهاي بزرگ برنامه ريزيهاي ورزشي و زمينهاي مربوطه يا سالنهاي سرپوشيده بطور مستقل و جداگانه انجام مي گيرد. در اينگونه پاركها بر حسب طبيعت و موقعيت آن، مطابق با اصول استاندارد ورزشي انواع زمينهاي ورزشهائي مانند زمين فوتبال، استخرهاي شنا براي سنين مختلف و ديگر ورزشهاي دسته جمعي را كه در هواي آزاد ميسر است احداث مي نمايند.
در پاركهاي بزرگ گاهي به منظور زنده و فعال نگاهداشتن پارك در فصولي كه امكان استفاده كمتري از فضاي آزاد وجود دارد، سالنهاي كوچك مقدور است احداث مي گردد. مناسب است در اطراف سالن و زمينهاي ورزشي با رعايت اصول صحيح ورزشي در فواصلي ديوارهاي سبز و درختان پا بلند غرس شود. در اطراف سالنها مي توان طرحهائي از گلكاري يا گياهان هميشه سبز بمرحله اجرا در آورد.
– زمينهاي بازي كودكان
در پاركهاي عمومي قطعاتي را بمنظور سرگرمي و بازي كودكان در نزديكي استخرها جنگلها يا قسمتهائي كه بزرگسالان بتوانند دورادور كودكان را تحت نظر داشته باشند احداث مي گردد. اينگونه زمينها باشكال مختلف با وسائل بازيهاي متنوع و ماسه هاي نرم و كاملاً شسته شده مجهز مي شوند و براي كنترل و نگهداري بچه ها در اطراف زمين نيمكتهائي نصب ميكنند تا در ضمن آنكه كودكان احساس استقلال مينمايند والدين و مربيان نيز در روي نيمكت استراحت و مراقبت نمايند.
معمولاً اينگونه زمينها بايد از محل تردد وسائل نقليه داخل پارك كاملاً دور باشد زمينهائي كه در تابستان مورد استفاده قرار مي گيرد بايد توسط درختان جنگلي يا ديوارهاي سبز و بلند محصور و احاطه شده باشد. آنچه كه مسلم است در كنار اين زمينها وجود بوفه ها و دستشوئي و توالت ضروري است.
قابل توجه است در داخل شهرها بر حسب موقعيت و امكانات هر ناحيه فضاهائي را براي سطوح به پاركهاي كوچك كودكان اختصاص مي دهند. در اينگونه پاركها انواع وسائل بازي و سرگرمي جهت استفاده كودكان نصب و برقرار مي شود. در صورتيكه فضاي وسيعي براي ايجاد پارك كودكان در اختيار باشد ممكن است بطور خيلي محدود قسمتهاي گلكاري و چمنكاري در آن ايجاد گردد در غير اينصورت نياز به قسمتهاي گلكاري ندارد. در اينگونه پاركها چمن منحصراً به منظور تزئين نمي باشد بلكه براي ايجاد فضائي سبز و متنوع و فضائي است كه در سطح محدود چمنكاري ميكنند.
فضاهاي سبز غير فعال :
بطور كلي فضاهاي سبز غير فعالي شامل موارد زير مي باشد.
– معابر شامل دسترسي ها پياده رو، دسترسي هاي كندرو، دسترسي هاي تندرو و دسترسي هاي خيلي تندرو – كمربندهاي سبز – ميدانها
 
نکات مهم در بکارگیری گیاهان در احداث فضای سبز:
 الف)سازگاری گیاه: هر گیاه دارای میدان اکولوژی خاصی است. یعنی بهترین میزان رشد آن در شرایط اقلیمی بخصوصی حاصل می شود. بررسی پوشش گیاهی بومی هر منطقه می تواند بعنوان راهنمایی مفید جهت انتخاب گیاهان باشد. گیاهان دارویی ایران بعلت اینکه عملیات اصلاحی روی آنها انجام نشده است. عموماً بصورت توده بومی هستند. بنابراین دامنه سازگاری (میدان اکولوژی) نسبتاً وسیعی دارند. سازگاریهای مطلوب گیاهان دارویی در طراحی فضای سبز شامل موارد ذیل می باشند.
1- تحمل خشکی، شوری و قلیایی بودن خاک: گیاهان دارویی مانند اقاقیا، اکالیپتوس، داتوره، سنجد، رزماری، اسطوخودوس، گل محمدی، کرچک (قرمز) و ختمی دارای حدود تحمل نسبتاً خوبی به شوری، خشکی، و قلیایی بودن خاک هستند.
2- تحمل تشعشع شدید خورشید: گیاهانی مانند رزماری، اسطوخودوس، بومادران، سانتولینا، اقاقیا و مورد در مجاورت سطوح آسفالت و سنگ فرش که انعکاس شدید تابش را باعث می شوند، مقاومت خوبی دارند در حالیکه بسیاری از گیاهان دیگر دچار خورشیدی شدن می شوند که منجر به تجزیه کلروفیل و نهایتاً مرگ گیاه می شود.
3- تحمل شرایط ماندابی: در مناطقی که سطح آب تحت الأرض بالاست گیاهانی مانند اکالیپتوس بخوبی رشد کرده و در کاهش آب تحت الأرض و خشکاندن خاکهای اشباع نقش اساسی دارند. پونه و نعناع از دیگر گیاهان متحمل شرایط ماندابی هستند.
4- تحمل هرس شدید: گیاهانی مانند مورد، رزماری، اسطوخودوس و دارچین براحتی شکل پذیرند و متناسب با هدف و مکان انتخاب شده در فضای سبز قابل شکل دهی هستند.
5- سازگاری با سطوح شیب دار: در شیب های تند بزرگراه ها و یا در پارکهای کوهستانی می توان از گیاهان دارویی مانند کورک، خارشتر، شیرخشت و گونه هایی از جنس علف چای استفاده کرد. همچنین جهت پوشش دیوارهای بتونی که برای مهار شیب ها ساخته می شوند می توان از بنه، زرشک معمولی، گل محمدی، برگ بو و سماق بهره جست.
6- سازگاری با آلودگیهای محیط های شهری و صنعتی: گروهی از گیاهان دارویی در برابر آلودگیهای هوا، گرد و غبار، اشعه ماوراء بنفش و آلودگی صوتی تحمل خوبی از خود نشان می دهند. انواع رز مثل گل محمدی دی اکسید گوگرد (So2) را در نسوج خود تثبیت می کنند. اقاقیا، نمدار و فندق در کاهش شدت آلودگی صوتی بسیار مؤثر است و گل سرخ و داتوره فلوراید اطراف کارخانجات آلومینیم سازی را جذب کرده و نسبت به آن تحمل نشان می دهد. گیاه نمدار (زیرفون) به ازن (O3) متحمل است. گیاه ژینکو نسبت به آلودگی هوا تحمل زیادی دارد.
ب) تأثیر گیاه بر سلامت انسان: توجه به رایحه درمانی و گل درمانی در پزشکی مدرن در پی بررسی ابداعات گذشتگان در این هنر بوسیله تجهیزات پیشرفته امروزی نقش گیاهان در پیشگیری و درمان بیماریهای جسمی و روانی را بیش از پیش نمایان می کند. گیاهانی مانند اکالیپتوس، کاج، انواع بید، افرا و زبان گنجشک با تولید مواد شیمیایی (فیتونسیدها) و انتشار آنها در هوا باعث از بین رفتن قارچها، باکتریها و برخی حشرات مضر و همچنین ایجاد حالت آرامش و خلسه در انسان می شوند. این مواد آلی گاهی ویتامین های جوی نامیده می شوند. گل بابونه، گل محمدی، بیدمشک و سنجد رایحه دل انگیز و آرامبخشی در فضا پراکنده می کنند.
ج)زیبایی گیاه: گیاهان با تنوع در فرم، اندازه و رنگ هر کدام می توانند زیبایی خاصی را باعث شوند.
درختان پیش نهادی شامل دو نوع خزان دار و بی خزان یا سوزنی برگ و پهن برگ است که بهتر است درختان پهن برگ در حواشی پارک کاشته شوند تا در تابستان مانع نفوذ نور خورشید به داخل پارک و ایجاد سایه باشند و هم در زمستان که آفتاب در داخل پارک مورد نیاز است وجود خزان در این گونه درختان این امر را میسر می سازد.
1-5 بررسی اقلیم منطقه- تبریز
1-5-1مشخصات منطقه- تبریز
شهر تبریز در عرض جغرافیایی 38 درجه، طول جغرافیایی 46 درجه واقع شده است.ارتفاع شهر از سطح دریا از 1348 متر در سه راهی مرند تا 1561 متر در محله زعفرانیه متغیر است. شهر تبریز در میان یک منطقه کوهستانی واقع شده است و به دلیل واقع شدن در عرض جغرافیایی 38 درجه زاویه تابش خورشید، دارای زمستان های سرد و خشک و تابستان های گرم است.
1-5-2موقعیت و زوایای تابش خورشید
موقعیت خورشید در آسمان و انرژی حاصل از تابش آفتاب در هر نقطه از سطح زمین به عرض جغرافیایی آن نقطه و زمان تابش خورشید بستگی دارد. هر چه عرض جغرافیایی یک محل کمتر و زمان تابش آفتاب به ظهر نزدیک تر باشد، ارتفاع خورشید یا زاویه تابش آفتاب بیشتر و در نتیجه تابش آفتاب شدیدتر خواهد بود. (، کسمائی مرتضی، 1383، 30)
دیاگرامموقعیتخورشیددرعرضجغرافیایی37درجه
برگرفته از : کسمائی،141
در شهر تبریز؛ در جهت های 15 درجه شمال شرقی تا 15 درجه غربی (خط عمود بر نمای اصلی، 15 درجه از جنوب به سمت غرب چرخیده است) میزان انرژی خورشیدی کسب شده در مواقع سرد بیش از میزان انرژی کسب شده در مواقع گرم است. از نظر کسب انرژی خورشیدی در تبریز «جهت های 15 درجه شرقی تا جنوب شرقی مناسب ترین جهت های استقرار خورشید است. ( کسمائی، 1383، 151)
نکته : «در تبریز درصد نیاز به آفتاب %56 و درصد نیاز به سایه 25% می باشد».(همان، 152)
نکته :جمع سالانه ساعت آفتابی در شهر تبریز در سال 1387 خورشیدی 6/2803 ساعت و در سال 1388 خورشیدی 3/ 2466 ساعت می باشد.
1-5-3 دمای هوا
شهر تبریز که در یک منطقه کوهستانی واقع شده است، به طور کلی دارای تابستان های گرم و معتدل و زمستان های سرد می باشد. حداکثر دمای تبریز در ماه های تیر و مرداد و کمترین دمای هوا در ماه های دی و بهمن می باشد. درگرم ترین روزهای سال درجه حرارت هوا در شهر تبریز به بالای 40 درجه سانتیگراد و در سردترین روزهای سال، درجه حرارت هوا به 15 درجه زیر صفر نیز می رسد.
در سال 1387ش. معدل حداکثر دما 2/20 درجه سانتیگراد و معدل حداقل دما 1/8 درجه سانتیگراد بوده است.در این سال مرداد گرم ترین ماه سال با معدل حداکثر 5/35 درجه سانتیگراد و دی سردترین ماه سال با معدل حداقل 6/5- درجه سانتیگراد می باشد.در سال 1388ش. معدل حداکثر دما 6/19 درجه سانتیگراد و معدل حداقل دما 3/8 درجه سانتیگراد بوده است. در این سال، تیر گرم ترین ماه سال با معدل حداکثر 9/32 درجه سانتیگراد و آذر با معدل حداقل 3/1- درجه سانتیگراد سردترین ماه سال می باشد.
جدولمیانگین دمای ماهانه ایستگاه های هواشناسی شهر تبریز در سال 1391 خورشیدی
1-5-4 بارش
در بین عناصر مختلف اقلیمی، بارندگی متغیرترین عنصر است. بدین معنی که مقدار بارندگی در ماه های مختلف و در کل از سالی به سال دیگر ممکن است بسیار متفاوت باشد و بر این اساس نمی توان نظر قطعی بر چگونگی وضعیت بارندگی و مقدار آن در ماه های مختلف سال و در سال های مختلف اعلام داشت. اما در هر صورت می توان بر اساس معدل کل بارندگی سالانه در طول دوره های آماری بلند مدت، وضعیت عمومی نقاط مختلف را از نظر بارندگی مورد بررسی قرار داد. (کسمائی، 1383، 28)
میانگین کمترین میزان بارش در شهر تبریز مربوط به فصل تابستان می باشد و بیشترین میزان بارش مربوط به فصل بهار می باشد؛ این شرایط می تواند سال به سال تغییر کند.
جدول1-2-2 بارش ماهانه ایستگاه های هواشناسی شهر تبریز در سال 1391 خورشیدی
1-5-5 وزش باد
نکته حایز اهمیت در مورد وزش باد در شهر تبریز، این است که به طور کلی این شهر، شهری بادخیز محسوب می شود. زیرا درصد مواقع آرام آن در کل سال، حدود 34 درصد و به طور کلی در بیشتر مواقع سال باد وزش داشته است. در بین ماه های سال، ماه ژوئیه (تیر)، بادخیزترین ماه (15 درصد مواقع آرام) و ماه دسامبر (آذر – دی) آرام ترین ماه (45 درصد مواقع آرام) سال بوده است. (کسمائی، 1383، 39)
سرعت متوسط سالانه باد در تبریز حدود 3 تا 5 متر بر ثانیه در جهت های مختلف است. همین جهت وزش بادهای غالب در کل سال از شرق، با 6/18 درصد فراوانی وزش و جهت بادهای درجه دوم در کل سال از شمال شرقی، با 1/15 درصد فراوانی وزش است. (همان، 37)
نمودار جهت و سرعت باد در شهر تبریز (بر گرفته از،کسمائی،1382، 164)
نمودار1-2-3 بادهای غالب و حداکثر سرعت وزش باد(بر گرفته از،کسمائی،1382،145)
1-5-6 رطوبت نسبی
در گرمترین ساعت از گرمترین ماه سال، ایستگاه تبریز با رطوبت نسبی 26 درصد دارای خشک ترین هوا در استان است. ( کسمائی، 1383، 25 )
حداکثر رطوبت نسبی هوا در سردترین ماه سال در تبریز به بالای 75 درصد می رسد.
1-5-7 اطلاعات ماهیانه سال های 1387،1388 خورشیدی ایستگاه های سینوپتیک تبریز
اطلاعات ماهیانه سال 1387 ایستگاه سینوپتیک تبریز (www.eaz.ir)
اطلاعات ماهیانه سال 1387 ایستگاه سینوپتیک تبریز (www.eaz.ir)
1-6 معماری تالار شهر و نمونه های موردی
1-6-1 تاریخجه تالار شهر
سابقه احداث تالار شهر در دنیا به بیش از یک قرن پیش باز میگردد و امروزه در اکثر شهرهای دنیا بنایی با نام تالار شهر وجود دارد که ساختمان بسیاری از آنها از قدمت تاریخی برخوردار است.
تالار شهر (City Hall) که در تمام دنیا به عنوان یکی از مردممدارترین ساختمانهای عمومی شهر، از شأن و منزلتی والا برخوردار است، مکانی برای انجام کلیه امور اجتماعی شهر میباشد. تالار شهر در درجه نخست فضایی برای استقرار یکی از مردمسالارترین نهادهای شهری یعنی انجمنها و شوراهای شهر و سپس مرکزی برای گردهمآییهای عمومی و ارتباط و تعامل میان مردم در عرصه مسائل شهری است. نقش این فضا در اکثر شهرهای دنیا گردهمآوری شهروندان و ترغیب آنها به همکاری با یکدیگر و مشارکت در امور شهر میباشد. به همین جهت تالار شهر بایستی به همه شهروندان و فعالیتهای جمعی شهر تعلق داشته باشد.
ساختمان تالار شهر به عنوان یکی از مهمترین ساختمانهای عمومی شهر، از دیرباز مورد توجه خاص معماران و مدیران شهری بوده و در بیشتر شهرهای جهان زیباترین و باشکوهترین بنای شهر به تالار شهر اختصاص یافته است. تالار شهر سمبل و نماد شهر به شمار میرود و باید ضمن برخورداری از ظرافت و زیبایی، تا حدودی دارای ارزش و روحیه مونومانتال (یادمانی) باشد؛ یک معماری قوی و مصمم که نماد شرکت عامه مردم در امور شهرشان است. همچنین تالارهای شهر باید بگونهای طراحی شوند که توأمان پاسخگوی نیازهای فضایی شورای شهر و نیازهای فرهنگی و اجتماعی شهروندان باشند. کارآیی این بناها بستگی تام به فضاهایی دارد که امکان مشارکت مردم را در امور شهر فراهم نماید.
از آنجا که تالار شهر مکانی متعلق به همه مردم شهر است، آنچه در طراحی ساختمان آن بایستی مد نظر باشد، طراحی مدلی معمارانه از مردمسالاری است. در طراحی تالار شهر بایستی اصل بر حل شدن در بافت شهری، شفافیت و آزادی باشد. ساختمان تالار شهر به عنوان یک بنای عمومی مردمسالار باید از درجه زیادی از شفافیت برخوردار باشد و به گونهای تفکیکناشدنی و تنگاتنگ و نیز متواضعانه با بافت شهری و محیط پیرامون خود درآمیزد، به گونهای که نتوان به آسانی مرز مشخصی میان حوزه متعلق به بنا و حوزه عمومی متعلق به شهر، قائل شد. در این صورت دیگر این ساختمان را نمیتوان صرفاً بنا نامید، بلکه این بنا / فضای شهری به عنوان شکل شناوری از بنا و فضای شهری، به بخشی تفکیکناپذیر از شهر تبدیل میشود و لاجرم به همه شهروندان تعلق مییابد. بر این اساس، نزدیک بودن تالار شهر به فضاهای مهم شهری مانند میدانها، از جمله مهمترین عواملی است که تاکنون در اکثر شهرهای دنیا مورد توجه معماران و مدیران شهری قرار گرفته است.
امروزه تالارهای شهر در بیشتر شهرهای جهان، علاوه بر کارکرد اصلی خویش، به عنوان مکانهایی تفریحی و فرهنگی برای برگزاری جشنها و مناسبتهای ملی و نیز جذب گردشگر به شمار میروند که همین امر زیبایی و چشمگیر و منحصربفرد بودن معماری آنها را در کانون توجه مدیران شهری قرار داده است تا از این رهگذر بتوانند گامی در راه توسعه صنعت گردشگری و مطرح ساختن هر چه بیشتر شهر تحت مدیریتشان بردارند.
1-6-2 تالارشهر و نقش آن در پایداری سیاسی
سابقهاحداثتالارشهردردنیابهبیشازیکقرنپیشبازمیگرددوامروزهدراکثرشهرهایدنیابناییبانامتالارشهروجودداردکهساختمانبسیاریازآنهاازقدمتتاریخیبرخورداراست.
سيتيهالدرتمامیشهرهایبزرگجهانصنعتیبامختصرتفاوتهائیماهیتبنائیسمبلیکوواحدرادرسطحشهرداشته،عمدتاًعملکردهایتشریفاتیداردکهدرقالبسالنهاوفضاهایخاصوبزرگبرایبرگزاریمجامعوکنفرانسهایمهمومراسمویژهتجلیمییابدودرهریککلامعملکردهایخدماتیآندرمقایسهباعملکردتشریفاتیفوقدرمقامدوماهمیتقرارمیگیرد.

1-6-3 مفهوم تالار شهر
تالارشهربهمفهومعامآنمکانیاستکهبههمهمردمشهرتعلقداردوهمچنانکهشهرمتعلقبهشهرونداناستتالارشهرنیزخانهنمادینشهروندانبشمارمیآیدولازمبهذکراستکهماهیتاستقلالعملکردتالارشهرازعملکردشهرونداندرادارهشهرشانمایهمیگیرد.
شورایشهربهعنواننمایندهشهروندانعملیاتشهردارانرازیرنظرداردواموراجتماعیشهردراینانجمنوشوراهایآنحلوفصلمیگردد. نشستهاوگردهمائی‌هایمتعددیکهمربوطبهشورایاصناف،شورایشهروشهرستانواستانمیباشد،درهمینمحلتشکیلمیگردد.

1-6-4 توصیف تالار شهر
تالارشهرسمبلونهادشهرومرکزگردهماییهایعمومیوارتباطوتعاملمیانمردمدرعرصهمسائلشهریاست. نقشاینفضادراکثرشهرهایدنیاایجادجاذبهوکنشبرایهمکاریمردموفراهمآوردنزمینه‌هایلازمبرایارتقاءکیفیوکمیخدماتوفضاهایشهریاست. درتالارشهر،آندستهازتنگناهاوگرههایشهریموردبررسیقرارمیگیردکهدولتونهادهایدیگرشهریبهتنهاییقادربهحلآنهانیستند. مهمترینمخاطبانتالارشهر،شهروندانشهرند. شهروندانکهبرایظهورخلاقیتهایفردیوکسبتجربههاواندیشههایجدیدفضاهاییمانندتالارشهرنیازدارند.
بنابراینباشناختیاصولیازکیفیتدرونیعملکردتالارشهرمیبایستیشخصیتممتازبنایآنرادرطراحیدرنظرگرفتودریکترکیبفیزیکیمساعدکهحاصلجانماییمتناسبدرمجموعهمیباشد،استغنایکاملاصلیتجمعوشوراهارادروجوهکالبدیمجموعهبنایتالارشهرمنظورنمود.
تأکیدبرعدمتداخلبالفعلوظایفتالارشهرباعملکردهایساختمانشورای شهر و شهرداریوبهادادنبهوجودمميزههریکازاجزایساختمانشورایشهردرجهتابرازوجوداینمرکز،درتقابلباعظمتبنایشهرداریموثرخواهدافتاد.

درروندبرنامهریزیوفضایابیآنچهموردنظراست،ایجادفضاییبرایمجامعگردهمائیهاومرکزیبرایتبادلآراءشورایمحلی،ناحیه‌ای،شهریواستانی،هموارهبااجزاءاداری،فرهنگیوخدماتیاستکهدرجهتتقویتمشارکتشهروندانبهمنصهظهورخواهدرسید. البتهپیچیدگی،ویژگیوتفاوتهایفرهنگیراتلقیدرهرشهرموجبمیشودتعریفدقیقیوثابتیازتالارشهرپدیدنیایداماآنچهمسلماستایناستکهبررسیپارهایازمراکزخدماتیوياسیتیهالهایشهرهایکشورهایصنعتیپیشرفتهمیتوانددراینروال،روشنگرشیوهبرخوردبامسئلهازدیدمعمارانوبرنامه‌ريزانبزرگمحسوبگردد.

1-6-5 عملکرد تالار شهر
در مجموع مجموعه تالار شهر با گرد هم آوردن مردم در مکانی متعلق به این افراد باعث می شود که مردم شهر در محیطی جدید با رنگ و بوی خاصی که از هدف ایجاد این فضا نشأت می گیرد، با عقاید یکدیگر آشناتر شده و در جهت بهبود وضعیت فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شهر خود کمک کنند.
1-6-6 نمونه های موردی
– تالار شهر شرندروف – آلمان
– تالار شهر تورنتو- کانادا
– تالارشهرلندن- انگلستان
– تالار شهر مانرسا – اسپانیا
1-6-6-1 تالار شهر شرندروف در آلمان
تالار شهر در سال 1730 میلادی بنا نهاده شده و به واقع یک جواهر و بنای شاخص در مرکز شهر شرندروف به شمار میرود.در زمان حاضر طبقات فوقانی را بازسازی نموده و آن ها را طبق آئین نامه آثار تاریخی ترمیم کرده اند. در  فاز دوم کار، طراحی مجدد فضای عمومی سالن در طبقه همکف و طرح ریزی یک سردر جدید برای بنا بوده است.ایده اصلی پشت این طراحی، ایجاد همان فضای تاریخی به هر مقدار ممکن بود. و نتیجه حاصله به طور شفاف در تمام قسمت ها تداعی کننده همان درک “شهروند محور” از دموکراسی این ناحیه و یادآور عملکرد بازار طبقه همکف بود.
نمای از مجموعه تالار شهر شرندروف
نمای مجموعه تالار شهر شرندروف
برش مجموعه تالار شهر شرندروف
تصاویر فضای داخلی مجموعه تالار شهر شرندروف
تصویر سالن کنفرانس مجموعه تالار شهر شرندروف
1-6-6-2 تالار شهر مانرسا– اسپانیا
شهر مانرسا شهری است که در ابتدا بر روی تپه ای مجاور رودخانه کاردنر و روبروی رشته کوه مانت سرات ایجاد شد.ساختمان تالار شهر درست در مرکز قسمت تاریخی شهر و در کنار رودخانه و روبروی کوه های مانت سرات واقع است.
نمای اصلی ساختمان به سمت میدان اصلی شهر مشرف است و همچنین پایانه تمام مسیر های عبوری از قسمت تاریخی شهر است و همچنین نمای پشت ساختمان به طره رودخانه است.شهر مانرسا شهری است که در ابتدا بر روی تپه ای مجاور رودخانه کاردنر و روبروی رشته کوه مانت سرات ایجاد شد.
ساختمان تالار شهر درست در مرکز قسمت تاریخی شهر و در کنار رودخانه و روبروی کوه های مانت سرات واقع است.نمای اصلی ساختمان به سمت میدان اصلی شهر مشرف است و همچنین پایانه تمام مسیر های عبوری از قسمت تاریخی شهر است و همچنین نمای پشت ساختمان به طره رودخانه است.
بنا به اهمیت این ساختمان برای شهر و منطقه تصمیم به ایجاد یک راه ورودی جدید در ساختمان شد که با موقعت ساختمان و نمای تاریخی بنا و محیط اطراف هم خوانی داشته باشد.قسمت اضافه شده به ساختمان به سمت رودخانه قرار داده شده و تلاش شده تا حداقل اختلاف بین راه پله های ورودی اضافه شده و بنای تاریخی ایجادشود.دیوار های حائل موجود در این راه پله که طبقات مختلف،آسانسور،پنجره و ….را از هم جدا می کند طوری طراحی شده است که فضای کمتری از فضای ضروری را اشغال کند و همچنین فضاهای خالی و بلا استفاده را پر کند.لایه ها و روکش های فلزی استفاده شده طوری به نظر نمی رسند که از بیرون اضافه شده اند و جزوی از بنا نیستند و در طراحی این روکش های فلزی از اشکال هندسی استفاده کرده اند.در پوشش بیرونی استفاده شده از موادی مثل چوب و برخی آلیاژها استفاده شده است.
نمای کلی از تالار شهر مانرسا
نمایتالار شهر مانرسا
فضای داخلیتالار شهر مانرسا
فضای داخلیتالار شهر مانرسا
1-6-6-3 تالارشهرلندن
این طرح در جنوب رود تایمز واقع شده است. نورمن فاستر به همراه تیمی گسترده از مهندسین، سازه ی تخم مرغی شکلی طراحی کرد که شهرداری و شورای شهر لندن را در خود جای داده اند. ساخت این پروژه از سال ۲۰۰۰ شروع شد و تا سال ۲۰۰۲ ادامه یافت. از زمان شروع این پروژه آشکار بود که تیم طراحی و ساکنان آتی آن بر آنند تا ساختمانی پدید آورند که مثالی برای یک ساختمان با مصرف پایین انرژی باشد. مصرف انرژی در این بنا تا ۷۵ درصد نسبت به ساختمان های مشابه کمتر است.
دور نمای تالارشهرلندن
دید پرنده تالارشهرلندن
پلان تالارشهرلندن
برش تالارشهرلندن
1-6-6-4 تالار شهر تورنتو
ساختمان این مجموعه که یکی از جاذبههای گردشگری شهر محسوب میشود، شامل دو برجمنحنی شکل از بتن مسلح و شیشه است که یک تالار نعلبکی شکلی را که محل تشکیل جلساتشورای شهر است، در میان گرفتهاند. شهروندان تورنتو قادرند از نزدیک در جریاننشستهای شورا در این تالار قرار گیرند. یکی از مراکز مهم پیرامونی این تالار،میدانی است که به عنوان یک مرکز تفریحی و جذاب و همچنین محلی برای برگزاری کنسرترایگان و جشن سال نو عمل میکند.
دور نمای تالار شهر تورنتو
دور نمای تالار شهر تورنتو
فضای تالار کنفرانس تالار شهر تورنتو
منابع
حسينسلطانزاده ،1368، مقدمه‌اي بر تاريخشهر و شهرنشيني در ايران،تهران:‌انتشارات‌ اميركبير.
حبیبیسید محسن، 1378، از شار تا شهر؛ تهران: دانشگاه تهران.
شوای، فرانسواز، 1375، شهرسازی تخیلات و واقعیات؛ م حبیبی سید محسن ؛ تهران دانشگاه تهران: موسسه انتشارات و چاپ.
موریس، جیمز، 1374، تاریخ شکل شهر، تا انقلاب صنعتی؛ مرضازاده راضیه؛ تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران،.
استروفسکی واتسلاف،1378، شهرسازی معاصراز نخستین سرچشمه‌ها تا منشور آتن؛ م اعتضادیلادن ؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پاپلی یزدیمحمد حسین،1382 ، نظریه های شهر و پیرامون، تهران: سمت.
کامروا سیدمحمدعلی، 1384 ، مقدمه‌ای بر شهرسازی معاصر ایران؛ تهران: دانشگاه تهران.
سلطان‌زادهحسین،1365، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، تهران : انتشارات امیر کبیر.
نیکنام لاله، ایوب. ذوقی، فریبرز،1374 ، تبریز در گذر زمان، چاپ اول. تبریز: یاران.
کسمایی، مرتضی،1383،پهنه بندی و راهنمای طراحی اقلیمی استان آذربایجان شرقی. تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.
کسمائی مرتضی، 1387، اقلیم و معماری، چاپ پنجم. اصفهان: خاک.
عون اللهی، سیدآقا. ترجمه: زارع شاهمرسی،1389، پرویز،تاریخ پانصد ساله تبریز. چاپ دوم.تهران: انتشارات امیرکبیر.
جوادی، شفیع،1350، تبریز و پیرامون، چاپ اول. تبریز: بنیاد فرهنگی رضا پهلوی.
سدریکپاگ،1383، شهر های پایدار در کشورهای در حال توسعه، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری.
موریسجیمز، 1374، تاریخ شکل شهر تا انقلاب صنعتی،تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
فکوهی ناصر، 1383، انسان شناسی شهری. تهران: نشر نی.
آریان‌پور منوچهر و دیگران،1385، فرهنگ انگلیسی به فارسی ، تهران: جهان‌رایانه.
تقوی نعمت‌الله ،1389، جامعه‌شناسی روستایی، ‌تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
عابدین درکوش سعید ،1389 ،درآمدی به اقتصاد شهری، تهران : مرکز نشر دانشگاهی.
شکیبامقدم محمد، ۱۳۸۴،مدیریت سازمان های محلی و شهرداری ها، تهران:موسسه انتشاراتی میر.
ممتاز فرید،1389، جامعه‌شناسی شهر، تهران: شركت سهامی انتشار.
ازكیا مصطفی ، غفاریغلامرضا،1386 ، جامعه‌شناسی توسعه، تهران:كیهان.
كوئنبروس،1388، مبانی جامعه‌شناسی،م غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت.
آذر مساواتیمجید،1372، مبانی جامعه‌شناسی، تبریز: احرار.
حسینی سید علی، 1390 ، اصول و مبانی برنامه ریزی شهری و روستایی،رشت: دریای دانش.
شارع‌پور محمود،1389، جامعه‌شناسی شهری، تهران: سمت.
گیدنز آنتونی، 1377، جامعه‌شناسی، منوچهر صبوری، تهران: نی.
عابدین درکوشسعید، 1389، درآمدی به اقتصاد شهری،تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
داریوش،بابک،1389،انسان طبیعت معماری،علم ودانش.
مسعودخیرآبادی،1376،شهرهایایران،محسینحاتمینژادوعزتاللهمافی ، مشهد: نیکا
نظریاناصغر،1379، جغرافیای شهری ایران، تهران: انتشارات پیام نور.
حسامیان فرخ،1379، شهرنشینی در ایران، انتشارات آگاه.
کاتوزیانمحمدعلی،1378، اقتصاد سیاسی ایران، م محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، نشر مرکز.
مشهدی، دهاقانی‌زاده،1374، تحلیل از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران،تهران:دانشگاه علم و صنعت.
مقالات
رجارز ریچارد، 1383، معماران بزرگ و طراحی پایدار، آبادی، شماره 42.
محمودی مهناز، 1384، مبانيطراحيپايداردرراستاياهدافتوسعهپايدار
صالحی ساسان، محمدی مریم،1384، فصلنامه معماری و شهرسازی، شماره 81.
مفیدی، مظفرزاده، 1393، تدوینمعیارهایساختارمحلاتشهریپایدار، باغ نظر، شماره 29.
کسمایی حدیثه ودیگران، 1390 ، نگرشهاواصولدرمعماريپایدار، همایش ملی عمران، معماری، شهرسازی و مدیریت انرژی.
خاتمی جعفر، فلاح محمدحسن،1389 ، جایگاهآموزشپايداريدرمعماریوساختمان، صفه، شماره 50.
وثوقی، منصور،1366، جامعه‌شناسی روستایی، تهران، کیهان.
شهرامیوسفیفر، 1389 ، الگوهایپیدایششهروشهرنشینیدرتاریخایران، تاریخایران: شماره 5/ 64
محمدسيدميرزايي،1383، نگاهيبهآيندهشهر، پژوهشنامهعلومانساني: شماره41.
سجادیقائممقامی و دیگران، اصولپایداریاجتماعیدرمجتمع هایمسکونی، صفه، شماره 51.
طباطبايي فخرالسادات،1392، بررسيمولفههايپايداريدرمعماريزنديه، همایش معماری و شهرسازی و توسعه پایدار.
موسایی میثم، احمدزاده مریم، 1383 ،آموزشتوسعهایوتوسعهپایدار.
پایانامه :
ملکی شبیلورعنا.،1383،پارک موزه تمدنها، پایان نامه کارشناسی ارشد معماری،دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز.
آقاجانپور علی،۱۳۸۷، سیر اندیشه های مدیریت شهری در غرب باستان و اثر ارزشهای منبعث از آن در شهرداری منطقه یک تهران ، پایان نامه کارشناسی ارشد مدیریت شهری.
سایت :
www.sustainableenergy.org
www.wikipedia.org
www.sid.ir
Abstract
Islamic Azad University
East Azarbaijan Science and Research Branch
M.sc Thesis
In Architecture
Subject
Designing of park and hall of city of Tabriz with sustainable architecture approach
Supervisor:
Rasool Darskhan, Ph.D.
Advisor:
Jalal Salek, Ph.D.
By:
Seyed Esmaeil Hosseini
Spring2015
خرید و دانلود

دیدگاهتان را بنویسید