ترک فعل از نظر قانون مجازات اسلامی؛پایان نامه جرم قتل در حقوق ایران

در تبصره ۳ ماده ۲۹۵ قتل و ضرب و جرحی رو که در اثر فعل به وجود اومده توسط ترک فعل به وقوع ملحق شه با عنوان «بی‏مبالاتی» و «نبود رعایت مقرّرات دولتی»، در حکم شبه عمد تلقّی کرده و مقرّر می‏داره: «هر گاه در اثر بی‏احتیاطی یا بی‏مبالاتی یا نبود مهارت و نبود رعایت مقرّرات مربوط به چیزی، قتل یا ضرب یا زخم واقع شه طوری که اگه اون مقرّرات رعایت می‏شد حادثه‏ای اتفاق نمی‏افتاد، قتل و یا ضرب و یا زخم در حکم شبه عمد هستش.» در ماده ۷۱۴ تصریح می‏کنه: «هروقت بی‏احتیاطی یا بی‏مبالاتی یا نبود رعایت نظامات دولتی یا نبود مهارت راننده (مثل وسایط نقلیه زمینی یا آبی یا هوایی) یا مسئول وسیله موتوری منتهی به قتل غیر از قصد شه مرتکب به شش ماه تا سه سال حبس و هم پرداخت دیه در صورت مطالبه از ناحیه اولیای دم محکوم می‏شه.»

در ماده ۶۱۶ هم تصریح می‏کنه که در موارد ترک فعل، اگه قتلی اتفاق بیفته مسبب ضامنه، نه مباشر: «اگر قتل غیر عمد به واسطه بی‏احتیاطی یا بی‏مبالاتی یا مبادرت به چیزی که مرتکب در اون مهارت نداشته یا به دلیل نبود رعایت نظامات واقع شه، مسبب به حبس از یک تا سه سال و هم به پرداخت دیه در صورت مطالبه از ناحیه اولیای دم محکوم می شه، مگه اینکه خطای محض باشه.»

«بی‏مبالات» در کلمه به معنی بی‏تدبیر، بی‏پروا، لاقید و بی‏توجه آمده و در اصطلاح، به کسی گفته می‏شه که با آسون‏انگاری و بی‏توجهی کاری رو که یه فرد معمولی به خاطر پیش‏گیری از نتیجه مجرمانه‏ای باید انجام بده، ترک کنه. پس، بی‏مبالاتی بر خلاف بی‏احتیاطی به وجود اومده توسط ترک فعله؛ مانند پرستاری که در مراقبت از کودک اقدامات لازم رو به عمل نیاورد و موجب مرگ ایشون شه.

مقصود از مقرّرات و نظامات دولتی، هر نوع مقرّرات کلی، مثل قانون و تصویب‏نامه یا آیین‏نامه یا دستورکار الزامیه. اگر سرپیچی از این مقرّرات و نظامات منتهی به نتیجه مجرمانه شه، موجب تحقق جرم خطای کیفری می‏شه؛ مانند نبود رعایت مقرّرات ایمنی و حفاظتی به وجود اومده توسط قوانین قانون کار و به کار بردن وسایلی غیرقانونی که منتهی به وقوع حادثه شه.

از این مواد خوب استفاده می‏شه که جرم فعل، یعنی قتل و ضرب و زخم در حکم شبه عمد، ممکنه به خاطر ترک فعل، یعنی بی‏مبالاتی و نبود رعایت نظامات دولتی، واقع شه.

طبق ماده ۳۱۶ قانون مجازات اسلامی، جنایت به یکی از سه صورت مباشرت، تسبیب و یا اجتماع این دو ممکنه واقع شه: «جنایت مثل اینکه به مباشرت انجام شه یا به تسبیب یا به اجتماع مباشر و دلیل، موجب ضمان هستش.» از مواد زیاد این قانون برداشت می‏شه که جرم فعل به وجود اومده توسط ترک فعل فقط از راه «تسبیب» (ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی)، اونم اگر مکلف در انجام فعل نجات‏بخش «کوتاهی» کرده باشه واقع می‏شه نه از راه «مباشرت».

– على‏اکبر دهخدا، کلمه‏نامه، ۱۳۷۲، زیر واژه «بى‏مبالات».

– محمّدهادى صادقى، حقوق جزاى اختصاصى ۱، جرایم علیه افراد، ۱۳۸۲، ص ۶۷.